دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2374

در رهت نا رفته از خود هر طرف سر می‌زنیم

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه رمیزنیمردیف می زنیمدشواری درآمدنی

همچو مژگان بیخبر در آشیان پر می‌زنیم

چون سحر خمیازه آغوش فنا رامی کند

ما ز فرصت غافلان سرخوش که ساغر می‌زنیم

از خراش سینه مشق مدعا معلوم نیست

صفحه بیکار است مجهولانه مسطر می‌زنیم

نیستم آگه تمنای دل بیمار چیست

ناله می‌بالد اگر پهلو به بستر می‌زنیم

زین قدر گردی که دارد چون سحر جولان ما

می‌رسد چین بر فلک دامن اگر بر می‌زنیم

چون شرر روشن سواد فطرتیم اما چه سود

نقطه‌ای تا گل کند آتش به بستر می‌زنیم

بر نمی‌آید دل از زندانسرای وهم و ظن

هر قدر این مهره می‌تازد به ششدر می‌زنیم

کعبه و بتخانه شغل انفعالی بیش نیست

حلقهٔ نامحرمی بیرون هر در می‌زنیم

موج‌ها زین بحر بی‌پایان به افسردن رسید

نارسابیهاست ما هم فال گوهر می زنیم

عاجزی بر حیرت ما شرم جرات ختم کرد

لاف اگر مژگان زدن باشد که کمتر می‌زنیم

شش جهت برق است و ما را عجز مژگان داده‌اند

دست پیش هرکه برداریم بر سر می‌زنیم

در فضای امتحان افسردگی پرواز ماست

طایر رنگیم بیدل بال دیگر می‌زنیم

مفاهیمِ این غزل

پر / بال / پرواز دل / قلب آتش / شمع موج / دریا نام / اعتبار سر / سودا

تلمیحاتِ این غزل

بتخانه کعبه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.

غزل‌های مرتبط

غزل 89
لب جویی که از عکس تو غزل 2471
آن عجز شهیدم که به ص غزل 877
بیا ای جام و مینای ط غزل 692
سخت جانی از من محزون غزل 525
در سیرگاه امر تحیر م غزل 1718
نرگسش وامی‌کند طومار

خوانش و منبع در گنجور ↗