دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 394

سر کیست تا برد آرزو به غبار سجده‌کمینی‌ات

وزن متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلنقافیه ینیاتدشواری دشوارتر

نرسید قطرت نه فلک به هوابیان زمینی‌ات

نه حقیقت دویی آشنا، نه دلیل عین تو مآسوا

به کجاست عکس توهمی که فریبد آینه بینی‌ات

تک و تاز وهم و گمان ما به جنون گسسته عنان ما

تویی آنکه هم تو رسیده ای به سواد فهم یقینی‌ات

ز جهات عالم خشک و تر به غنا نچیده ای آنقدر

که کسی به غیر تنزه تو رسد به دامن چینی‌ات

نه به فهم تاب رسیدنی نه به دیده طاقت دیدنی

دل خلق و هرزه تپیدنی به خیال جلوه کمینی‌ات

چه‌حدوث وکو قدم‌زمان چه حساب کون وکجا مکان

همه یک‌شاره ای کن‌فکان نه شهوری و نه سنینی‌ات

به جراحت دل ناتوان ستم است دیده گشودنم

که قیامتی‌ست ششجهت ز تبسم نمکینی‌ات

ز غرور ناز فعیتی که به ما رسانده پیام تو

چقدر شکسته‌کلاه دل خم طاق نسبت چینی‌ات

عدم و وجود محال ما، شده دستگاه خیال ما

چه بلاست نقص و کمال ما که نه آنی است‌و نه اینی‌ات

دل بیدل از پی نام تو به چه تاب لاف توان زند

که ز که برد اثر صدا ادب تلاش نگینی‌ات

مفاهیمِ این غزل

دل / قلب آیینه چشم / نگاه چینی فهم خیال

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
فلک: آسمان و گردونِ روزگار؛ نمادِ سرنوشت و جفای چرخ.

غزل‌های مرتبط

غزل 31
بر آن سرم که ز دامن غزل 867
که شود به وادی مدعا غزل 1863
هوس جنون زده ناکجا ه غزل 2460
نسزد زجوهرفطرتت به ج غزل 1110
عملی که سر به هوا خم غزل 1691
به خود آنقدر کر و فر

خوانش و منبع در گنجور ↗