دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1974

بسکه بی روی تو لبریز ندامت بوده‌ام

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه ودهامدشواری دشوار

همچو دریا عضو عضو خویش بر هم سوده‌ام

از کف خاکستر من شعله جولانی مخواه

اخگری در دامن افسردگی آسوده‌ام

در خیالت حسرتی دارم به روی‌کار و بس

همچو دل یک صفحهٔ رنگ امید اندوده‌ام

سودها دارد زیان من که چون مینای می

هر چه از خود کاستم بر بیخودی افزوده‌ام

هیچکس حیرت نصیب لذت کلفت مباد

دوش هر کس زیر باری رفت من فرسوده‌ام

بسته‌ام چشم از خود و سیر دو عالم می‌کنم

این چه پرواز است یارب در پر نگشوده‌ام

نی به دنیا نسبتی دارم نه با عقبا رهی

ناامیدی در بغل چون کوشش بیهوده‌ام

گر چه قطع وادی امیدگامی هم نداشت

حسرت آگاهست از راهی که من پیموده‌ام

در عدم هم شغل مشت خاکم از خود رفتن است

تا کجا منزل کند گرد هوا آلوده‌ام

نیست باکم بیدل از درد خمار عافیت

صندلی در پرده دارد دست بر هم سوده‌ام

مفاهیمِ این غزل

دست / کف پر / بال / پرواز آتش / شمع عدم/هستی دنیا-بازی / بازی دنیا بیخودی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
حسرت: افسوس و دریغ؛ اندوهِ ناکامی و آرزوی برنیامده.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
امید: چشم‌داشتِ خیر؛ نورِ دل در برابرِ نومیدی و رجای وصل.

غزل‌های مرتبط

غزل 1975
بی تو در هر جا جنون غزل 1973
ازکتاب آرزو بابی دگر غزل 2324
گر در هوای او قدمی پ غزل 1860
نی در پرواز زد، نی س غزل 1734
صاحب دل را نزیبد گفت غزل 1625
زندگی افسرد فال شوخی

خوانش و منبع در گنجور ↗