دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2473

چون ربشه در این باغ به افسون دمیدن

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه یدندشواری میانه

سر بر نکشی تا نخوری پای دویدن

تا فاش شود معنی‌گلزار حقیقت

از رفتن رنگ آینه باید طلبیدن

در باغ خیالی که گذشتن ثمر اوست

انگارکه من نیز رسیدم به رسیدن

تدبیر خرد محرم نیرنگ جنون نیست

نقاش ندارد قلم ناله کشیدن

تا هست نفس صرفهٔ راحت نتوان برد

بال است و همان زحمت انداز پریدن

چون رنگ عبث سلسله اظهار شکستم

یعنی نرساندیم صدایی به شنیدن

ما هیچکسان فارغ از آرایش نازیم

تمثال ندارد سر آیینه خریدن

تا پیرهنی چند به نیرنگ ببالیم

چون شمع کفاف‌ست سر انگشت مکیدن

طاووس من احرام تماشای که دارد

دل گشت سراپای من از آینه چیدن

دست هوسم شیفتهٔ دامن کس نیست

بیدل چو نسیمم همه تن‌گرد رمیدن

مفاهیمِ این غزل

آیینه سر / سودا رنگ / بی‌رنگی راز / محرم گل / بهار دنیا-بازی / بازی دنیا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
باغ: بوستان؛ نمادِ جهان، جلوه‌گاهِ حُسن و گذرِ بهارِ عمر.

غزل‌های مرتبط

غزل 2471
آن عجز شهیدم که به ص غزل 1128
تا جلوهٔ بیرنگ تو بر غزل 2348
از چاک گریبان به دلی غزل 2475
دل چیست که بی روی تو غزل 2746
دارد به من دلشده امش غزل 2476
ما را ز بار هستی تاک

خوانش و منبع در گنجور ↗