دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1111

ز دنیا چه‌گیرد اگر مرد گیرد

وزن فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)قافیه ردگیرددشواری دشوار

مگر دامن همت فردگیرد

خجل می‌روم از زیانگاه هستی

عدم تا چه از من ره‌آوردگیرد

عرق دارد آیینه از شرم رنگم

بگو تا گلاب از گل زرد گیرد

تن‌آسان اقبال بخت سیاهم

حیا بایدم سایه پرورد گیرد

عبث لطمه‌فرسای موت و حیاتم

فلک تاکی‌ام مهرهٔ نردگیرد

شب قانعان از سحر می‌هراسد

مبادا سواد وفا گرد گیرد

به خاکم فرو برد امدادگردون

کم ازپاست دستی که نامردگیرد

ز بس یأس در هم شکسته‌ست رنگم

گر آیینه‌گیرم دلم درد گیرد

ازبن باغ عبرت نجوشید بیدل

دماغی که بوی دل سرد گیرد

مفاهیمِ این غزل

آیینه گل / بهار شرم / حیا غبار / سایه عرق بوی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
باغ: بوستان؛ نمادِ جهان، جلوه‌گاهِ حُسن و گذرِ بهارِ عمر.
حیا: شرم و آزرم؛ پردهٔ ادب و حجابِ جمالِ معشوق.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.
فلک: آسمان و گردونِ روزگار؛ نمادِ سرنوشت و جفای چرخ.
شب: تاریکیِ شبانه؛ نمادِ هجران، راز و خلوتِ سالک.

غزل‌های مرتبط

غزل 2239
چمن طراز شکوه جهان ن غزل 1249
روز سیهم سایه صفت جز غزل 2241
نمی‌دانم هجوم آباد س غزل 391
چه دارد این صفات حاج غزل 186
بحر می‌پیچد به موج، غزل 2418
کس چو شمع من نبوده‌س

خوانش و منبع در گنجور ↗