→ دیوانِ بیدل دهلوی

شور / جوش / ذوق

1,110 بیت · 1,121 مصراع · 886 غزل

تعریف

shur-josh-zowq

شور / جوش / ذوق در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با شور، جوش، ذوق شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن نشئه، وجد است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: غلیان درونی و چشش معنوی. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1121 مصراع، 1110 بیت و 886 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: شور (319)، جوش (289)، نشئه (279)، ذوق (242)، وجد (8). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    کام همت اگر انباشتهٔ ذوق خفاست / شور حاجت - نمک مایده استغناست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,924 · ganjoor 41,071
  2. 2
    فکر آسودن به شور آورده است این بحر را / در دل هر قطره جوش آرزوی‌گوهر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,296 · ganjoor 41,102
  3. 3
    خروشم درغمت با شور محشرمی‌زند پهلو / سرشکم‌بی‌رخت‌با جوش‌دریا گفتگو دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    گودارد
    شناسه
    bayt 11,811 · ganjoor 42,125
  4. 4
    نگاهت جوش صد میخانه از ساغر برون آرد / تبسم شور چندین محشر از کوثر برون آرد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ربرونارد
    شناسه
    bayt 12,103 · ganjoor 42,152
  5. 5
    ای‌خوش آن‌شور طرب‌جوش خمستان فنا / کز گداز خود دل هر ذره را مینا کند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اکند
    شناسه
    bayt 16,108 · ganjoor 43,474
  6. 6
    ذوق جمعیت جهانی را به شور آورده است / در دماغ بحر افتاد ازکجا بوی‌گهر
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ویگهر
    شناسه
    bayt 19,398 · ganjoor 43,762
  7. 7
    اثر پروردهٔ ذوق گرفتاری دلی دارم / که بالد شور زنجیر از شکست رنگ تصویرش
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یرش
    شناسه
    bayt 20,458 · ganjoor 43,853
  8. 8
    شور امکان بر نیاید با دل آسودگان / جوش دریا نیست با جمعیت گوهر طرف
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رطرف
    شناسه
    bayt 21,611 · ganjoor 43,954
  9. 9
    شور طلبم مانع تحقیق وصالست / خمخانهٔ رازم اگر از جوش خود افتم
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشخودافتم
    شناسه
    bayt 23,239 · ganjoor 44,097
  10. 10
    نمی‌گویم قیامت جوش زن یا شور توفان شو / ز قدرت دست بردار آنچه بتوانی شدن آن شو
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشو
    شناسه
    bayt 29,653 · ganjoor 44,660
  11. 11
    شور جنون ما و من جوش و فسونِ ‌وهم و ظن / وقف بهار زندگیست لیک کجاست زندگی
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    استزندگی
    شناسه
    bayt 31,317 · ganjoor 44,810
  12. 12
    کجاست شور جنونی که من ز وجد رهایی / چو گردباد به یک پا زنم شلنگ به صحرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبهصحرا
    شناسه
    bayt 805 · ganjoor 40,706
  13. 13
    صاف و دُردی نیست در خمخانهٔ تحقیق لیک / دار بالا بُرد شور نشئهٔ منصور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 901 · ganjoor 40,714
  14. 14
    نشئهٔ عمر خضر جوش دوبالا می‌زند / گر عصا گیرد بلندیهای مژگان تو را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انتورا
    شناسه
    bayt 1,648 · ganjoor 40,780
  15. 15
    سحر نشئه فطرتی، ته خاک از چه غفلتی / نفسی صرف جوش کن، ز خم چرخ سر گشا
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلاتن مفاعلن
    قافیه
    رگشا
    شناسه
    bayt 1,992 · ganjoor 40,811
  16. 16
    ز جوشِ باده می‌باید سراغ نشئه پرسیدن / همان‌ نیرنگِ بیچونی‌ست عرضِ چون و چند ما
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ندما
    شناسه
    bayt 2,111 · ganjoor 40,822
  17. 17
    اگر جوش بقا نبود فنا هم نشئه‌ای دارد / که از قلقل مدان آهنگ بشکن‌بشکن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 2,997 · ganjoor 40,902
  18. 18
    آنجا که فنا نشئهٔ اسرار تو دارد / پیمانه‌کش جوش بهار است خزان‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,388 · ganjoor 40,937
  19. 19
    جزوهم نیست نشئهٔ شور دماغ خلق / بدمستی سپهر هم ازگردش سر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,328 · ganjoor 41,104
  20. 20
    هر دلی‌کز غم نگردد آب پیکانست و بس / هرسری‌کز شور سودا نشئه نپذیردکدوست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وست
    شناسه
    bayt 7,682 · ganjoor 41,753
  21. 21
    به تکلف قدح هوس سر وبرگ حوصله باختی / نرسیده نشئهٔ همتی ز ترنگ ذوق شکستنت
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ستنت
    شناسه
    bayt 10,034 · ganjoor 41,967
  22. 22
    کام دل از لب خاموش گرفتن دارد / نشئه‌ای زین می بی جوش گرفتن دارد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وشگرفتندارد
    شناسه
    bayt 11,542 · ganjoor 42,100
  23. 23
    نشئهٔ سودا به این نیرنگ هم می‌بوده است / سنگ را گل می‌کند شور سر دیوانه‌ام
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهام
    شناسه
    bayt 22,841 · ganjoor 44,063
  24. 24
    وحدت نماست شور خرابات ما و من / وهم است این که نشئه دو بالا رسانده‌ایم
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارساندهایم
    شناسه
    bayt 26,667 · ganjoor 44,401
  25. 25
    نشئهٔ شور دماغم پر بلند افتاده است / می‌درد چون صبح جیب آسمان سودای من
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ایمن
    شناسه
    bayt 29,175 · ganjoor 44,615
  26. 26
    اینقدر جهدم به ذوق نشئهٔ عجز است و بس / همچو پرواز از شکست بال می‌جویم پناه
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اه
    شناسه
    bayt 29,737 · ganjoor 44,667
  27. 27
    ز خمار فطرت نارسا به دو جام شعله فسون برآ / زده شور مستی‌ام این صدا به‌دماغ نشئه رسیده‌ای
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    یدهای
    شناسه
    bayt 30,282 · ganjoor 44,715
  28. 28
    ای خیالِ قامتت آهِ ضعیفان را عصا / بر رخت نظاره‌ها را لغزش از جوشِ صفا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 27 · ganjoor 40,635
  29. 29
    بسته بر بالِ اسیرت نامهٔ پروازِ ناز / خفته در خونِ شهیدت جوش‌ِ گلزارِ بقا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 33 · ganjoor 40,635
  30. 30
    هرکجا ذوقِ تماشایت براندازد نقاب / کیست گردد یک‌مژه‌برهم‌زدن، صبرآزما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 37 · ganjoor 40,635

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه