دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 195

همه عمر با تو قدح زدیم و نرفت رنج خمار ما

وزن متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلنقافیه ارماردیف مادشواری میانه

چه قیامتی که نمی‌رسی ز کنار ما به کنار ما

چو غبار ناله به نیستان نزدیم گامی از امتحان

که ز خودگذشتن ما نشد به هزار کوچه دچار ما

چقدر ز خجلت مدعا زده‌ایم بر اثر غنا

که چو رنگ دامن خاک هم نگرفت خون شکار ما

همه را به عالم بیخودی قدحی‌ست از می عافیت

سر و برگ گردش رنگ بین چه خطی کشد به حصار ما

دل ناتوان به کجا برد الم تردد عاجزی

که چو سبحه هر قدم اوفتد به هزار آبله کار ما

به سواد نسخهٔ نیستی نرسید مشق تأملت

قلمی به خاک سیاه زن بنویس خط غبار ما

صف رنگ لاله به هم شکن، می جام گل به زمین فکن

به بهار دامن ناز زن ز حنای دست نگار ما

به رکاب عشرت پرفشان نزدیم دست تظلمی

به غبار می‌رود آرزو نکشیده دامن یار ما

نه به دامنی ز حیا رسد نه به دستگاه دعا رسد

چو رسد به نسبت پا رسد کف دست آبله‌دار ما

چو خوش است عمر سبک عنان گذرد ز ما و من آنچنان

که چو صبح در دم امتحان نفتد بر آینه بار ما

چمن طبیعت بیدلم ادب آبیار شکفتگی

زده است ساغر رنگ و بو به دماغ غنچه بهار ما

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار دست / کف غبار / سایه رنگ / بی‌رنگی دامن / گریبان آبله / رنج راه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.

غزل‌های مرتبط

غزل 192
آخر به لوح آینهٔ اعت غزل 193
خارج‌آهنگی ندارد سبح غزل 216
مپسند جز به رهن تغاف غزل 246
نخل شمعیم که در شعله غزل 239
گر به این وحشت‌ دهد غزل 189
بی‌ثمری حصار شد در چ

خوانش و منبع در گنجور ↗