→ دیوانِ بیدل دهلوی

حسرت

451 بیت · 451 مصراع · 410 غزل

تعریف

hasrat

حسرت در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با حسرت شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: افسوس و دریغ؛ اندوهِ ناکامی و آرزوی برنیامده. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 451 مصراع، 451 بیت و 410 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: حسرت (451). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    در جنون حسرت عیش دگر از بی‌خبری‌ست / موی ژولیده همان سایهٔ بید است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یداستاینجا
    شناسه
    bayt 163 · ganjoor 40,646
  2. 2
    چه جگرهاکه به نومیدی حسرت بگداخت / فرصتی نیست وگرنه همه‌کار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    راستاینجا
    شناسه
    bayt 170 · ganjoor 40,647
  3. 3
    کباب خام‌سوز آتش حسرت دلی دارم / که هرجا بینوایی سوخت دودش سرکشید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 229 · ganjoor 40,652
  4. 4
    غبار خاطر تیغ‌ات چرا شد کوچهٔ زخمم / که جز خونابهٔ حسرت نمی‌باشد عسس‌ اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 261 · ganjoor 40,655
  5. 5
    نبندی بر دل آزاد نقش تهمت حسرت / که پیش از بی‌خودی، مستان تهی کردند مینا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 383 · ganjoor 40,665
  6. 6
    سفید از حسرت این انتظار است استخوان من / که یا رب ناوکت در کوچهٔ دل کی نهد پا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 406 · ganjoor 40,667
  7. 7
    غبار حسرت ما، هیچ ننشست از زمینگیری / که‌ هر کس می‌رود، چون‌ سایه از جا می‌برد ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امیبردمارا
    شناسه
    bayt 501 · ganjoor 40,676
  8. 8
    شوق اگر بی‌پرده سازد حسرت مستور را / عرضِ یک‌ خمیازه صحرا می‌کند مخمور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 882 · ganjoor 40,713
  9. 9
    تمنا حسرت الفت خمارچشم میگونت / سراغ‌کوچهٔ ناسور داند شیشهٔ مل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,137 · ganjoor 40,735
  10. 10
    حسرت لعل یار میکده‌ای‌ست / که قدح نوش‌کرده است مرا
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    وشکردهاستمرا
    شناسه
    bayt 1,249 · ganjoor 40,745
  11. 11
    از حدیث‌دردمندان خون‌حسرت می‌چکد / خون‌کند روشن چراغ دودمان زخم را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انزخمرا
    شناسه
    bayt 1,264 · ganjoor 40,746
  12. 12
    رنگم از بی‌دست و پایی خاک شد اما هنوز / حسرت‌گرد سرت‌گردنده می‌گیرد مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ندهمیگیردمرا
    شناسه
    bayt 1,286 · ganjoor 40,748
  13. 13
    زان همه‌حسرت که‌حرمان باغبارم برده‌است / می‌زند دامن نمی‌دانم کی افروزد مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وزدمرا
    شناسه
    bayt 1,293 · ganjoor 40,749
  14. 14
    پردهٔ‌چشمم‌به‌برق حسرت‌دیدارسوخت / انتظار آخر مقشرکرد بادام مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اممرا
    شناسه
    bayt 1,354 · ganjoor 40,755
  15. 15
    داغ هم در سینه‌ام بی‌حسرت دیدار نیست / چشم مجنون نقش پا بوده‌ست هامون مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمرا
    شناسه
    bayt 1,437 · ganjoor 40,762
  16. 16
    حسرت همه دم صید خم قامت پیری‌ست / گل در بر خمیازه بود شاخ‌کمان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,486 · ganjoor 40,766
  17. 17
    به غیر ز بادپیمایی چه دارد پنجهٔ منعم / ز وصل زرهمان یک‌حسرت آغوش‌است‌میزان‌را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,507 · ganjoor 40,768
  18. 18
    به سینه تا نفسی هست‌، مشقِ حسرت‌ کن / اَمل به رنگ‌ کشیده‌ست خامهٔ مو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,602 · ganjoor 40,776
  19. 19
    بهار حسرت ما زحمت خزان نکشد / شکستگی نبرد رنگ آرزوی تو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ویتورا
    شناسه
    bayt 1,671 · ganjoor 40,782
  20. 20
    وصل نتواند خمار حسرت دلها شکست / کم نسازد می‌کشی خمیازه جام باده را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهرا
    شناسه
    bayt 1,739 · ganjoor 40,789
  21. 21
    داغ حسرت سرمه‌گرداند به دلها ناله را / برلب آواز شکستن نیست جام لاله را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الهرا
    شناسه
    bayt 1,782 · ganjoor 40,793
  22. 22
    نشستی عمرها حسرت‌کمین لفظ پردازی / زخون‌گشتن زمانی غازه شوحسن معانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,893 · ganjoor 40,802
  23. 23
    چوگل‌دروقت پیری می‌کشی خمیازهٔ‌حسرت / مکن ای غنچه صرف خواب شبهای جوانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,912 · ganjoor 40,804
  24. 24
    چون سحر بیهوده‌از حسرت نفسها سوختیم / آتشی روشن نشدآخرزآه سردما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ردما
    شناسه
    bayt 2,101 · ganjoor 40,821
  25. 25
    حسرت‌منزل‌جنون‌ایجادچندین‌جستجوست / شام‌گردد صبح تاکوته شود شبگیر ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یرما
    شناسه
    bayt 2,224 · ganjoor 40,831
  26. 26
    شعله‌ در جانی‌ که‌ خاکِ حسرت‌ دیدار نیست / خاک در چشمی‌ که نتوان بود حیران شما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشما
    شناسه
    bayt 2,305 · ganjoor 40,839
  27. 27
    عالمی در حسرت وضع عبارت مرده است / معنی ما کیست تا فهمد ز دیوان شما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشما
    شناسه
    bayt 2,324 · ganjoor 40,840
  28. 28
    حسرت ثمرکوشش بی‌حاصل خویشیم / ازبس‌که نفس سوخت‌کباب است دل ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اباستدلما
    شناسه
    bayt 2,384 · ganjoor 40,846
  29. 29
    گربه امشب حسرت روی‌که داشت / روغن‌گل بخت از بادام ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    امما
    شناسه
    bayt 2,413 · ganjoor 40,849
  30. 30
    آغوشها به حسرت دیدار بازکرد / زخم دل به تیغ تغافل دو نیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یمما
    شناسه
    bayt 2,446 · ganjoor 40,851

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه