→ دیوانِ بیدل دهلوی

خلق

364 بیت · 364 مصراع · 335 غزل

تعریف

khalq

خلق در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با خلق شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 364 مصراع، 364 بیت و 335 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: خلق (364). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    امان خواه، از گزند خلق در گرم‌اختلاطی‌‌ها / که عقرب، بیشتر در فصل تابستان شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشودپیدا
    شناسه
    bayt 313 · ganjoor 40,659
  2. 2
    به فقر تکیه زدی، بگذر از تملق خلق / به مرگ ریشه دواندی، دراز کن پا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 365 · ganjoor 40,663
  3. 3
    تا نگردی پایمالِ منّتِ امدادِ خلق / بی‌عرق گامی دو پیش از خجلتِ احسان برآ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انبرا
    شناسه
    bayt 711 · ganjoor 40,697
  4. 4
    تو فکر حاصل خود کن که خلق سوخته‌خرمن / فتاده است پراکنده چون کلنگ به صحرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبهصحرا
    شناسه
    bayt 810 · ganjoor 40,706
  5. 5
    تا چاشنی فقر فراموش نگردد / از مایدهٔ خلق گزیدیم قسم را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,191 · ganjoor 40,740
  6. 6
    خاتم ملک سلیمانم ولی تمییز خلق / کم بهاتر از نگین‌کنده می‌گیرد مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ندهمیگیردمرا
    شناسه
    bayt 1,283 · ganjoor 40,748
  7. 7
    جهل باشد طمع خلق زسرکش صفتان / هیچ دانا زگل شمع نخواهد بو را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,614 · ganjoor 40,777
  8. 8
    ز خلق‌گوشه‌گرفتن سلامت است اما / خیال اگر بگذارد به خویش ساخته را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اختهرا
    شناسه
    bayt 1,702 · ganjoor 40,785
  9. 9
    از زبان چرب و نرم خلق دارم وحشی / کز دهان شیر نشناسم دهان بسته را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهرا
    شناسه
    bayt 1,712 · ganjoor 40,786
  10. 10
    خلق بر وضع‌ جنون محو نظردوختن است / آنقدر چاک مزن جامهٔ عریانی را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,929 · ganjoor 40,805
  11. 11
    تپش خلق پیش و پس، نه ز عشق است نی هوس / شرر کاغذ است و بس، تو هم اندک نظر گشا
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلاتن مفاعلن
    قافیه
    رگشا
    شناسه
    bayt 1,989 · ganjoor 40,811
  12. 12
    منعم اگر به تنگی خلق است ناز جاه / چین‌دارتر ز نقش نگین، آستین گشا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینگشا
    شناسه
    bayt 2,021 · ganjoor 40,814
  13. 13
    زیر پرند گردون‌، رسواست خلق مجنون / عریانی‌ِ که پوشد این جامه‌وار عنقا
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ارعنقا
    شناسه
    bayt 2,038 · ganjoor 40,815
  14. 14
    گفتیم از چه دانش سبقت کنیم بر خلق / تعلیم هیچ بودن فرمود موبد ما
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    دما
    شناسه
    bayt 2,072 · ganjoor 40,818
  15. 15
    نرسید فطرت هیچکس به خیال بیدل و معنی‌اش / همه‌راست بیخبری و بس‌ چه‌ شعور خلق و چه‌ هوش ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    وشما
    شناسه
    bayt 2,345 · ganjoor 40,842
  16. 16
    شد عمرهاکه از نظر اعتبار خلق / غلتان گذشت گوهر اشک یتیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یمما
    شناسه
    bayt 2,447 · ganjoor 40,851
  17. 17
    از خلق اگرکناره‌گرفتیم مفت ماست / کشتی زچارموج خطرمی‌کشیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رمیکشیمما
    شناسه
    bayt 2,559 · ganjoor 40,862
  18. 18
    خواب ما پهلو نزد بر بستر دیبای خلق / ازنی مژگان خود چون چشم خس پوشیم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وشیمما
    شناسه
    bayt 2,583 · ganjoor 40,864
  19. 19
    بیدل به وضع خلق محال است زیستن / بیگانگی اگر نشود آشنای ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ایما
    شناسه
    bayt 2,831 · ganjoor 40,886
  20. 20
    در چه‌بلافتاده است‌، خلق زکف چه‌داده است / هرکه لبی‌گشاده است آه من است و وای ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    ایما
    شناسه
    bayt 2,834 · ganjoor 40,887
  21. 21
    غفلت خلق بوده است مخمل‌کارگاه صنع / چشم به‌خواب نازدوخت چون مژه موبه موی ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    ویما
    شناسه
    bayt 2,883 · ganjoor 40,892
  22. 22
    چنگ قضاست دهر، امان‌گاه خلق نیست / نی ناله داشته‌ست ز دمساز آشنا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازاشنا
    شناسه
    bayt 2,921 · ganjoor 40,895
  23. 23
    بیدل به‌حرف وصوت هم‌آواره‌گشت‌خلق / بردیم سر به مهر عدم راز آشنا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازاشنا
    شناسه
    bayt 2,925 · ganjoor 40,895
  24. 24
    به صد تب وتاب خلق غافل‌گذشت زین‌تنگنای غربت / چو موج خون ازگلوی بسمل تو نیز باکر و فربرون آ
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ربرونا
    شناسه
    bayt 2,942 · ganjoor 40,897
  25. 25
    به‌حسن خلق بیدل‌ تا توان‌ در جنت‌آسودن / مشو چون زاهدان توفانی آب طهارتها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارتها
    شناسه
    bayt 3,142 · ganjoor 40,915
  26. 26
    در طبع خودسر جاه سعی گزند خلق است / دیوانه‌اند سگ‌ها از کندن مرس‌ها
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    سها
    شناسه
    bayt 3,236 · ganjoor 40,923
  27. 27
    تا بود ممکن به وضع خلق باید ساختن / آدمیت پیش نتوان برد با نسناس‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اسها
    شناسه
    bayt 3,249 · ganjoor 40,924
  28. 28
    خلق را ذوق تعلق توأم طاووس کرد / رنگ هم افتاد پروازش به قید بال‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الها
    شناسه
    bayt 3,303 · ganjoor 40,929
  29. 29
    در خلق ادب‌ورزی خاصیت افلاس است / فقر این همه سامان کرد موسایی و قارون‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)
    قافیه
    ونها
    شناسه
    bayt 3,470 · ganjoor 40,944
  30. 30
    نم مروتی از خلق اگر رسد به خیالت / چکیده گیر به خاک از فشار چین جبین‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ینها
    شناسه
    bayt 3,482 · ganjoor 40,945

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.KHALQ

هم‌خانوادهٔ این واژه