→ دیوانِ بیدل دهلوی

حال

141 بیت · 141 مصراع · 134 غزل

تعریف

hal

حال در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با حال شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: وضعِ کنونی؛ در تصوف، واردهٔ ناگهانیِ دل. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 141 مصراع، 141 بیت و 134 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: حال (141). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    غم مستقبل و ماضی‌ست‌ کان را حال می‌نامی / نقابی در میان است از غبار پیش و پس اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 260 · ganjoor 40,655
  2. 2
    ندارد حال ما اندیشهٔ مستقبل دیگر / که گم کردیم در آغوش دی‌، امروز و فردا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 373 · ganjoor 40,664
  3. 3
    غبار ماضی و مستقبل از حال تو می‌جوشد / در امروز است گم گر واشکافی دی و فردا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 387 · ganjoor 40,665
  4. 4
    به حال خویشتن نگذاشت دل را شوخی آهم / هوایی کرد رقص گردباد اجزای صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 419 · ganjoor 40,668
  5. 5
    هوس چون نارسا شد نسیه نقدِ حال می‌گردد / امل را رشته کوته ساز و عقبا گیر دنیا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 456 · ganjoor 40,671
  6. 6
    به عریانی‌ کسی آگه نبود از حال ما بیدل / چه‌ رسوایی‌ که آمد پیش در زیر قبا ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امارا
    شناسه
    bayt 499 · ganjoor 40,675
  7. 7
    گل و لاله جام جمال زد، مه نو قدح به‌ کمال زد / همه‌کس به‌ عشرت حال زد تو جبین به‌ نم‌ نزدی چرا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 782 · ganjoor 40,704
  8. 8
    تاکی مژه‌ام از نم اشکی‌که ندارد / بر خاک درت عرضه‌کند حال جگر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 874 · ganjoor 40,712
  9. 9
    پوشش حال است بیدل ساز حفظ آبرو / بی‌نیامی می‌کند بی‌جوهر این شمشیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 930 · ganjoor 40,716
  10. 10
    زبانِ حالِ عاشق گر دعایی دارد این دارد / که یارب مهربان‌گردان دلِ نامهربانش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشرا
    شناسه
    bayt 1,027 · ganjoor 40,726
  11. 11
    نمایان است حال رفتگان از خاک این وادی / زنقش پا توان‌کردن سراغ ساغر جم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,203 · ganjoor 40,741
  12. 12
    انتظار وعدة دیدار آخر واخرید / از غم ماضی شدن مستقبل حال مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    المرا
    شناسه
    bayt 1,343 · ganjoor 40,754
  13. 13
    غباری دیده‌ای دیگر ز حال ما چه می‌پرسی / شکست آیینه پرداز است رنگ ناتوانان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,537 · ganjoor 40,770
  14. 14
    زبان حال خط دارد حدیث شکر لعلش / ازین‌طوطی توان‌آموختن شیرین‌مقالی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    الیرا
    شناسه
    bayt 1,856 · ganjoor 40,799
  15. 15
    حرمانکدهٔ انجمن حال ندارد / صیدی به فراموشی ایام تماشا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امتماشا
    شناسه
    bayt 1,970 · ganjoor 40,809
  16. 16
    هیچ‌کس بر شمع در آتش‌زدن رحمی نکرد / از ازل بر حال ما می‌گرید استعداد ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادما
    شناسه
    bayt 2,084 · ganjoor 40,819
  17. 17
    می‌دهد بوی گریبان سحر، موج نسیم / می‌توان دانست حال دل ز آه سرد ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ردما
    شناسه
    bayt 2,089 · ganjoor 40,820
  18. 18
    اشک‌یأسیم ای اثر از حال ما غافل مباش / با دو عالم نالهٔ خون‌گشته همزادیم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادیمما
    شناسه
    bayt 2,451 · ganjoor 40,852
  19. 19
    ز استقبال و حال این امل‌کیشان چه می‌پرسی / قدح در دست فردا نیست بی‌ رنج خمار امشب
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارامشب
    شناسه
    bayt 4,236 · ganjoor 41,012
  20. 20
    اشکم ز دیده ‌ریخت به حال شکست دل / مشکل‌غمی ‌که ‌عشق ‌تو آسان‌ شکست و ریخت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انشکستوریخت
    شناسه
    bayt 4,427 · ganjoor 41,029
  21. 21
    اضطراب حال دل‌، ما را به حیرت داغ ‌کرد / آتش این خانه رخت ما برون خانه سوخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهسوخت
    شناسه
    bayt 4,533 · ganjoor 41,038
  22. 22
    آتش این‌ کاروان در هیچ حال آسوده نیست / بعد مردن نیز پروازی‌ست در خاکسترت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رت
    شناسه
    bayt 4,673 · ganjoor 41,051
  23. 23
    در آن مکان‌که به‌صیقل رسد حقیقت بیدل / ترحم است به حال جگرخراشی حیرت
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اشیحیرت
    شناسه
    bayt 4,714 · ganjoor 41,054
  24. 24
    عرض حال بیدلان راگفتگو درکار نیست / گردش چشم تحیر هم ادای مدعاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,843 · ganjoor 41,065
  25. 25
    ز راستی مددِ حال گوشه‌گیریهاست / کمان کشیدنِ قدِ خمیده، کارِ عصاست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,909 · ganjoor 41,070
  26. 26
    حال بی‌ساخته‌ات جالب استقبال است / خواهد امروز شدن آنچه به فکرت فرداست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,930 · ganjoor 41,071
  27. 27
    بیدل از حال دل‌کلفت نصیب ما مپرس / وای برآیینه‌ای‌کان رانفس روشنگر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,306 · ganjoor 41,102
  28. 28
    ز اهل حال مجویید غیر ضبط نفس / که لاف دانش و فهم ازکتاب دشوار است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابدشواراست
    شناسه
    bayt 5,438 · ganjoor 41,113
  29. 29
    عرض شکست دل به زبان احتیاج نیست / رنگ شکسته آینهٔ حال ما بس است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابساست
    شناسه
    bayt 5,564 · ganjoor 41,124
  30. 30
    هرگام به راه طلبت رفته‌ام از خویش / نقش قدمم آینهٔ گردش حال است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    الاست
    شناسه
    bayt 5,866 · ganjoor 41,153

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه