→ دیوانِ بیدل دهلوی

عشرت

145 بیت · 145 مصراع · 140 غزل

تعریف

eshret

عشرت در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با عشرت شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: خوشی و کامرانی؛ لذتِ گذرا و بزمِ فریبندهٔ دنیا. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 145 مصراع، 145 بیت و 140 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: عشرت (145). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    چه‌سان به عشرت واماندگان رسی بیدل / به چشم آبلهٔ پا، ندیده‌ای ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 366 · ganjoor 40,663
  2. 2
    همین درد است برگ عشرت خونین‌دلان بیدل / هجوم گریه، مست خنده دارد طبع مینا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 425 · ganjoor 40,668
  3. 3
    همه گر آفتاب آییم در دورانگه عشرت / کسوفی هست کآخر در می افیون می‌کند ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونمیکندمارا
    شناسه
    bayt 529 · ganjoor 40,678
  4. 4
    گل و لاله جام جمال زد، مه نو قدح به‌ کمال زد / همه‌کس به‌ عشرت حال زد تو جبین به‌ نم‌ نزدی چرا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 782 · ganjoor 40,704
  5. 5
    فزود ریگ روان دستگاه عشرت مجنون / یکی هزار شد اکنون حساب سنگ به صحرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبهصحرا
    شناسه
    bayt 808 · ganjoor 40,706
  6. 6
    از شکست‌ دل چه‌ عشرت‌ها که برهم خورد و رفت / موی چینی شام جوشاند از سحر فغفور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 898 · ganjoor 40,714
  7. 7
    بهار اندیشهٔ صدرنگ عشرت‌کرد بسمل را / کف خونی‌که برگ‌گل‌کند دامان قاتل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,139 · ganjoor 40,736
  8. 8
    نقد عشرت را زبانی نیست از سودای درد / برده‌ام تا کرسی دل نردبان زخم را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انزخمرا
    شناسه
    bayt 1,262 · ganjoor 40,746
  9. 9
    عشرت‌هوسِ رفتن رنگم چه توان‌ کرد / شمشیر تو یاقوت‌ کند سنگ فسان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,528 · ganjoor 40,769
  10. 10
    به رکاب عشرت پرفشان نزدیم دست تظلمی / به غبار می‌رود آرزو نکشیده دامن یار ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,198 · ganjoor 40,829
  11. 11
    به رنگ غنچه نداریم برگ عشرت دیگر / شکستِ شیشه مگر ساغری برآورد از ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ریبراوردازما
    شناسه
    bayt 2,246 · ganjoor 40,833
  12. 12
    عشرت از رنگ است هرجا گل بساط‌آرا شود / مفت جام مایه می‌گردد به دوران شما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشما
    شناسه
    bayt 2,317 · ganjoor 40,840
  13. 13
    از ندامت سیرها در باغ عشرت می‌کنیم / گل به سر داریم تا دستی به سر داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رداریمما
    شناسه
    bayt 2,512 · ganjoor 40,857
  14. 14
    تو ای غافل چرا پیمانهٔ عبرت نمی‌گیری / که عشرت جام در خون می‌زند از شیون مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 3,014 · ganjoor 40,904
  15. 15
    با دستگاه عشرت پر توام است‌کلفت / چشم تری نشسته‌شت بر قاه‌قاه مینا
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    اهمینا
    شناسه
    bayt 3,036 · ganjoor 40,906
  16. 16
    خوشا صبحی‌که شاه ملک عشرت جلوه ریزآید / به زرین تخت جام از قصر زنگارینهٔ مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینهٔمینا
    شناسه
    bayt 3,046 · ganjoor 40,907
  17. 17
    فکر صید عشرت از قدِ دوتا جهل است جهل / موج چون ماهی نیفتد در خم قلاب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,127 · ganjoor 40,914
  18. 18
    کجاست عشرت اندوختن به راحت ترک / مجو چو کاشتن آسانی از درودن‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ودنها
    شناسه
    bayt 3,423 · ganjoor 40,940
  19. 19
    در سواد سرمه‌کن نظارهٔ چشم بتان / عشرت‌افروز است بیدل در دل شبها شراب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشراب
    شناسه
    bayt 4,147 · ganjoor 41,003
  20. 20
    بیدل بهار عشرت عشاق ناله است / امسال نیز می‌گذرد پار عندلیب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارعندلیب
    شناسه
    bayt 4,355 · ganjoor 41,022
  21. 21
    در غبار خاطر ما صد جهان عشرت گم است / آبروی‌ گنجها در خاک این وبرانه ریخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهریخت
    شناسه
    bayt 4,635 · ganjoor 41,048
  22. 22
    ای می مینای عشرت از تکلف‌ پر منال / ریختی در خاک اگر لبریز کردی ساغرت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رت
    شناسه
    bayt 4,675 · ganjoor 41,051
  23. 23
    بیدل از باده‌کشان وحشی عشرت نرمد / دام مرغان طرب رشتهٔ موج صهباست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,863 · ganjoor 41,066
  24. 24
    عشرت‌فروز انجمن هستی‌ام حیاست / چون شبنم گلم‌، عرق آیینهٔ بقاست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,879 · ganjoor 41,068
  25. 25
    قدمی رنجه ‌کن از عشرت ما هیچ مپرس / خاک را جام طرب درخور نقش‌ کف پاست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,928 · ganjoor 41,071
  26. 26
    اهل معنی در هجو‌م اشک‌، عشرت چیده‌اند / صبح را در موج شبنم خندهٔ دندان‌نماست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,989 · ganjoor 41,076
  27. 27
    بی به عشرت بردن است از سختگیریهای دهر / نام را نقش نگینی نیست نقب خنده‌هاست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 5,023 · ganjoor 41,078
  28. 28
    صفای سینه غنیمت‌شمار و عشرت‌کن / که کار تیره‌دلان چون غبار بر باد است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اداست
    شناسه
    bayt 5,247 · ganjoor 41,097
  29. 29
    شب عشرت غنیمت غفلت / مژه‌ گر باز می‌کنی سحر است
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,376 · ganjoor 41,108
  30. 30
    دماغ منت عشرت‌کراست زین محفل / خوشم‌ که خندهٔ مینای می نمکریز است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یزاست
    شناسه
    bayt 5,503 · ganjoor 41,119

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه