→ دیوانِ بیدل دهلوی

راحت / عافیت

1,020 بیت · 1,035 مصراع · 849 غزل

تعریف

rahat-afiyat

راحت / عافیت در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با راحت، عافیت، سامان شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن آسایش، قرار، سلامت است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: آسودگی در برابر آشوب تعلق. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1035 مصراع، 1020 بیت و 849 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: عافیت (337)، سامان (322)، راحت (256)، سلامت (79)، آسایش (32)، قرار (11). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    عافیت احرامی عشاق‌، سعی نارساست / شعله‌ها را داغ گشتن نقش راحت بستن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستناست
    شناسه
    bayt 6,163 · ganjoor 41,179
  2. 2
    در جنونم موی سر سامان راحت چیده است / خاک این صحرا لب خش‌که را لیسیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,836 · ganjoor 41,237
  3. 3
    درشکست‌رنگ‌یکسر ذوق‌راحت‌خفته است / شمع ما سرتا قدم سامان بالین پری‌ست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    ریست
    شناسه
    bayt 8,176 · ganjoor 41,808
  4. 4
    رنج‌ها در عالم تسلیم راحت می‌شود / شمع از خار قدم سامان مژگان ‌کرد و رفت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انکردورفت
    شناسه
    bayt 9,874 · ganjoor 41,953
  5. 5
    نباشدگرتلاش عافیت نقد است آرامت / نفس را سعی راحت اینقدر زیر و زبر دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ردارد
    شناسه
    bayt 11,224 · ganjoor 42,072
  6. 6
    نفس را شور دل از عافیت بیگانه‌ای دارد / ز راحت دم مزن زنجیر ما دیوانه‌ای دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهایدارد
    شناسه
    bayt 11,914 · ganjoor 42,135
  7. 7
    حرص مقلد آخر محروم عافیت ماند / بالین راحت از خلق فکر پر هما برد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ابرد
    شناسه
    bayt 12,161 · ganjoor 42,156
  8. 8
    سراغ عافیت خواهی به میدان شهادت رو / که صد بالین راحت از پر یک تیر می‌جوشد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یرمیجوشد
    شناسه
    bayt 14,527 · ganjoor 42,364
  9. 9
    خواب راحت آرزو کردم تپیدن بال زد / عافیت جستم دماغ بسملی آراستند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لیاراستند
    شناسه
    bayt 15,616 · ganjoor 42,460
  10. 10
    شعله‌گر دارد سراغ عافیت خاکسترست / سعی ما از خاک گشتن خواب راحت می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    تمیشود
    شناسه
    bayt 17,741 · ganjoor 43,617
  11. 11
    سراغ عافیت از برگ برگ این چمن جستم / کجا آرام کو راحت جهانی می‌تپد در خون
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ون
    شناسه
    bayt 29,235 · ganjoor 44,621
  12. 12
    همین نه ریشه قفس دارد از سلامت تخم / ز دستِ عافیتِ دل، نفس هم ابله پاست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,921 · ganjoor 41,070
  13. 13
    فکر تدبیر سلامت خون راحت خوردنست / ما همه بیچاره‌ایم و چاره ما مردنست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ردنست
    شناسه
    bayt 7,624 · ganjoor 41,748
  14. 14
    از شکست ساغر هوشم سلامت می‌چکد / بیخودی در صنعت راحت عجب استاد بود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادبود
    شناسه
    bayt 16,951 · ganjoor 43,548
  15. 15
    آسمان ساز سلامت نیست وضع ما و من / عافیت‌ها رقص بسمل شد که‌ گفت‌وگو شدم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وشدم
    شناسه
    bayt 23,992 · ganjoor 44,166
  16. 16
    درین گلشن سلامت باب جمعیت نمی‌باشد / چو رنگ گل شکستی عافیت تعمیر می‌خواهم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یرمیخواهم
    شناسه
    bayt 26,334 · ganjoor 44,373
  17. 17
    سامان آرمیدگی موج‌گوهریم / ما را سری‌ست برخط تسخیرخواب پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یرخوابپا
    شناسه
    bayt 70 · ganjoor 40,638
  18. 18
    سامان عیش ما نشود کم ز بعد مرگ / تا مشت خاک ماست قدح نوش نقش پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشنقشپا
    شناسه
    bayt 76 · ganjoor 40,639
  19. 19
    مقیم دشت الفت باش و خواب ناز سامان‌کن / به هم می‌آورد چشم تو، مژگان گیاه آنجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانجا
    شناسه
    bayt 107 · ganjoor 40,642
  20. 20
    بوریا راحت مخمل به فراموشی داد / صدجنون شور نیستان رگ خواب است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اباستاینجا
    شناسه
    bayt 148 · ganjoor 40,645
  21. 21
    عافیت می‌طلبی منتظر آفت باش / سر بالین‌طلبان تحفهٔ در است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    راستاینجا
    شناسه
    bayt 168 · ganjoor 40,647
  22. 22
    عافیت چشم ز جمعیت اسباب مدار / هرقدر ساغر و میناست خمار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اراستاینجا
    شناسه
    bayt 178 · ganjoor 40,648
  23. 23
    مقیم زاویهٔ اتفاق تسلیمم / بساط عافیت من فکنده‌اند اینجا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نفکندهانداینجا
    شناسه
    bayt 210 · ganjoor 40,650
  24. 24
    ز انقلاب مزاج اعیان به حق امان بردن‌ست بیدل / علامت عافیت ندارد چو گردد آب از تنور پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ورپیدا
    شناسه
    bayt 347 · ganjoor 40,661
  25. 25
    هنوز ارهٔ دندان موج در نظر است / گهر به دامن راحت چسان‌ کِشد پا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 429 · ganjoor 40,669
  26. 26
    بهشتِ عافیت‌رنگِ جهانِ آبرو باشی / در آغوشِ نفس‌ گر خون کنی عرض تمنا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 449 · ganjoor 40,671
  27. 27
    ز زخمِ ارهٔ دندانِ موج ایمن نیست / گهر به دامنِ راحت چه‌سان کشد پا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 459 · ganjoor 40,672
  28. 28
    دکان‌آراییِ هستی‌، گر این خجلت‌ کند سامان / عرق، تا خاک گردیدن به دریا می‌برد ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امیبردمارا
    شناسه
    bayt 508 · ganjoor 40,676
  29. 29
    ز خشکی‌های وضع عافیت تر می‌شود همت / عرق ای‌کاش در دریا نشاند ساحل ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمارا
    شناسه
    bayt 545 · ganjoor 40,680
  30. 30
    به احتیاط قدم زن‌که عافیت‌طلبان / سگ گسسته مرس دیده‌اند دنیا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    سدیدهانددنیارا
    شناسه
    bayt 635 · ganjoor 40,691

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه