→ دیوانِ بیدل دهلوی

زلف / موی

1,022 بیت · 1,036 مصراع · 833 غزل

تعریف

zolf-muy

زلف / موی در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با زلف، موی، چین شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن تاب، کمند، سیاهی است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: کثرت، پیچش و دام زیبایی. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1036 مصراع، 1022 بیت و 833 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: موی (234)، چین (234)، تاب (231)، زلف (183)، سیاهی (110)، کمند (71). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بساط زلف شود چیده در دمیدن خط / به چاک سینهٔ صبح است‌ چین دامن شب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ب
    شناسه
    bayt 3,724 · ganjoor 40,968
  2. 2
    دست جرأتها به چین آستین ‌گردد بدل / تا تواند حلقه گردیدن به آن موی ‌کمر
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ر
    شناسه
    bayt 18,946 · ganjoor 43,723
  3. 3
    به ملک عشق ندارد تفاوت اقبال / کله شکستن محمود و چین زلف ایاز
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    از
    شناسه
    bayt 19,592 · ganjoor 43,779
  4. 4
    فرصت سلسلهٔ زلف درازست اینجا / من به یک موی میان تو، دو مو گردیدم
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وگردیدم
    شناسه
    bayt 24,262 · ganjoor 44,190
  5. 5
    چو موی ‌کاسهٔ چینی اگر بالد شکست من / شبیخون می‌زنم بر چین و راه شام می‌گیرم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اممیگیرم
    شناسه
    bayt 24,960 · ganjoor 44,251
  6. 6
    اگر چشمت ز اسرار محبت سرمهٔ دارد / بببن موی سر مجنون و سیر زلف لیلاکن
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اکن
    شناسه
    bayt 28,521 · ganjoor 44,557
  7. 7
    اگر گویم ز زلف خود رهایی ده دل ما را / چو زلف‌خود سر هر مو ز صدجا بیشترپیچد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رپیچد
    شناسه
    bayt 10,695 · ganjoor 42,025
  8. 8
    بیدل مباش ممتحن وهم زندگی / چین‌کمند مقصد عمر ازکمین ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینما
    شناسه
    bayt 2,737 · ganjoor 40,877
  9. 9
    زلف او را اختیاری نیست در تسخیر دل / خودبه‌خود این رشته می‌گیرد گره از تاب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,120 · ganjoor 40,913
  10. 10
    کوشش افلاک از موی سپیدت روشن است / تاب ده نومیدی از ریشیدن این زال‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الها
    شناسه
    bayt 3,298 · ganjoor 40,929
  11. 11
    صیت نگهت یاد خم زلف ند‌ارد / ترکان خطایی چه کمند از ختنی‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نیها
    شناسه
    bayt 3,569 · ganjoor 40,954
  12. 12
    به حبیب ساخت هوس تا تلاش پیش نرفت / کمند موج به چین آرمید و شد گرداب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,748 · ganjoor 40,970
  13. 13
    روی‌که‌دارد عرق‌، دیده‌سرشک آشناست / زلف‌که در تاب‌رفت نسخهٔ‌دل ابتر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,344 · ganjoor 41,105
  14. 14
    ناتوانی ز چه رو صید خیالم نکند / تاب این رشته به آن موی‌کمر نزدیک است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رنزدیکاست
    شناسه
    bayt 5,737 · ganjoor 41,142
  15. 15
    پیچ و تاب زلف دارد راه باریک سلوک / شانه‌سان ما را به مژگان قطع این ره کردن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ناست
    شناسه
    bayt 6,119 · ganjoor 41,175
  16. 16
    هر کجا بی‌خانمانی هست صید زلف اوست / این‌کمند ناز با شام غریبان آشناست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اناشناست
    شناسه
    bayt 6,222 · ganjoor 41,184
  17. 17
    ز پیچ و تاب خط و زلف گلرخان دریاب / که رنگ حسن هم اینجا شکست بنیادست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ادست
    شناسه
    bayt 7,180 · ganjoor 41,710
  18. 18
    دل در خم‌کمند نفس ناله می‌کند / ما راگمان گه زلف بتان دام داشته‌ست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امداشتهست
    شناسه
    bayt 7,924 · ganjoor 41,774
  19. 19
    در قد دو تا شد دو جهان حرص فراهم / زین حلقه‌کمند امل آرایش چین داشت
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینداشت
    شناسه
    bayt 9,498 · ganjoor 41,921
  20. 20
    در محبت غافل از آداب نتوان زبستن / حسن‌ گوش حلقه‌های زلف را هم تاب داد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابداد
    شناسه
    bayt 10,485 · ganjoor 42,007
  21. 21
    همین‌کمند علایق‌ که بسته چین فسردن / توگر ز وهم برآیی چه نردبان ‌که نبندد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    انکهنبندد
    شناسه
    bayt 10,985 · ganjoor 42,050
  22. 22
    نخواهد شد سیاهی از جبین اخترم زایل / شب عاشق به موی ‌کاسهٔ چینی سحر دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ردارد
    شناسه
    bayt 11,231 · ganjoor 42,072
  23. 23
    گره در طبع نی هرچند افزون ناله رعناتر / کمند ما رسایی در خور سامان چین دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یندارد
    شناسه
    bayt 11,749 · ganjoor 42,120
  24. 24
    از بس به مراد دو جهان دست فشاندم / گر زلف شوم دامن من تاب نگیرد
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابنگیرد
    شناسه
    bayt 12,797 · ganjoor 42,211
  25. 25
    حدیث کاکل و زلف تو بیدل ار بنگارد / چو رشته تاب خورد خامه در بنانش و لرزد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    شولرزد
    شناسه
    bayt 12,964 · ganjoor 42,225
  26. 26
    در کمند سعی نیکی چین ‌کوتاهی خطاست / تا به هر دامن‌ که خواهی دست احسان می‌رسد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمیرسد
    شناسه
    bayt 13,367 · ganjoor 42,262
  27. 27
    به خود پیچیدن ما نیست بی‌انداز پروازی / کمند موج ما را یکنفس ‌گرداب چین باشد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینباشد
    شناسه
    bayt 13,727 · ganjoor 42,293
  28. 28
    از عالم حیرانی من هیچ مپرسید / آیینه ‌کمند نگهی بود که چین شد
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینشد
    شناسه
    bayt 14,491 · ganjoor 42,360
  29. 29
    ز خموشی ادب امتحان‌، به فسردگی نبری‌گمان / که کمند نالهٔ عاشقان‌، لب برهم آمده چین کند
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ینکند
    شناسه
    bayt 16,312 · ganjoor 43,492
  30. 30
    سعی غبارصبح هوای چه صید داشت / تا آسمان‌گشادن چین‌کمند بود
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ندبود
    شناسه
    bayt 16,960 · ganjoor 43,549

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه