→ دیوانِ بیدل دهلوی

تیغ / بسمل

928 بیت · 974 مصراع · 690 غزل

تعریف

tigh-basmal

تیغ / بسمل در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با تیغ، بسمل شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن شمشیر، کشتن، زخم است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: قهر معشوق، قربانی و جراحت. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 974 مصراع، 928 بیت و 690 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: تیغ (450)، زخم (262)، بسمل (182)، شمشیر (100)، کشتن (9). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بسمل شوق مرا از اثر کوچهٔ زخم / تا دم تیغ تو یکدست تپیدن باشد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یدنباشد
    شناسه
    bayt 13,597 · ganjoor 42,282
  2. 2
    گواه‌ کشتهٔ تیغ نگاه اوست حیرانی / کفن بردوشی بسمل بود چشم سفید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 220 · ganjoor 40,651
  3. 3
    بسمل ما بسکه از ذوق شهادت می‌تپد / تیغ قاتل می‌شمارد فرصت تکبیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 927 · ganjoor 40,716
  4. 4
    بسمل ناز تو چون مشق تپیدن می‌کند / می‌کشد چون مدّ بسم‌الله بر سر تیغ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رتیغرا
    شناسه
    bayt 1,049 · ganjoor 40,728
  5. 5
    سطر خونی ز پرافشانی بسمل خواندیم / که گر از خویش روی جادهٔ روشن تیغ است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نتیغاست
    شناسه
    bayt 5,682 · ganjoor 41,137
  6. 6
    تیغ عبرت در بغل دارد هوای باغ دهر / چون‌شفق‌گردی‌که‌بال‌افشانداینجا بسمل است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لاست
    شناسه
    bayt 5,834 · ganjoor 41,150
  7. 7
    پرفشانی نیست ممکن بسمل تصویررا / زخمی تیغ تحیر از تپیدن عاری است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اریاست
    شناسه
    bayt 7,037 · ganjoor 41,255
  8. 8
    به آن بضاعت عجزم که گاه بسمل من / به جای خون عرق از تیغ قاتل افتادست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    لافتادست
    شناسه
    bayt 7,198 · ganjoor 41,711
  9. 9
    تبسم که به خون بهار تیغ کشید / که خنده بر لب‌گل نیم بسمل افتادست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    لافتادست
    شناسه
    bayt 7,209 · ganjoor 41,712
  10. 10
    امید عافیت گر هست از تیغ است بسمل را / غریق بحر الفت به که بر موج خطر پیچد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رپیچد
    شناسه
    bayt 10,704 · ganjoor 42,026
  11. 11
    به چمن زخون بسمل همه جا بهارناز است / دم تیغ آن تبسم رگ گل بریده باشد
    وزن
    فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن (رمل مثمن مشکول)
    قافیه
    باشد
    شناسه
    bayt 13,455 · ganjoor 42,271
  12. 12
    نیافت عشق جفاپیشه قابل ستمی / همیشه بسمل این تیغ امتحانی بود
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انیبود
    شناسه
    bayt 17,364 · ganjoor 43,585
  13. 13
    بیدل‌ امشب بسمل تیغ تمنای کی‌ام / بال من برگ گل از فیض تپیدن می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نمیشود
    شناسه
    bayt 17,915 · ganjoor 43,631
  14. 14
    ابر چه بهار است‌که بر بسمل نازت / تیغ مژه با برق برابر زده‌ای باز
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رزدهایباز
    شناسه
    bayt 19,626 · ganjoor 43,782
  15. 15
    تا نفس بر خویش می‌بالد تمنا می‌تپد / هرکه دیدم بسمل است از تیغ ناپیدای ناز
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ایناز
    شناسه
    bayt 19,676 · ganjoor 43,786
  16. 16
    تیغ مژگانی‌که عالم بسمل نیرنگ اوست / گر نپردازد به خونم خون من درگردنش
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نش
    شناسه
    bayt 20,746 · ganjoor 43,879
  17. 17
    هر جا دم تیغ تو گل افشان خیالیست / فرشست چو طاووس چمن در پر بسمل
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ندرپربسمل
    شناسه
    bayt 22,299 · ganjoor 44,016
  18. 18
    در این تپشکده بی‌اختیار سعی وفایم / غمش به هر که‌ کشد تیغ‌، بال‌ بسمل‌ او من
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    لاومن
    شناسه
    bayt 29,084 · ganjoor 44,608
  19. 19
    جهانی را تحیر بسمل ناز تو می‌بینم / نمی‌دانم چه تیغ است اینکه دارد در میان ابرو
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انابرو
    شناسه
    bayt 29,571 · ganjoor 44,652
  20. 20
    گر، دمی‌، بوس کفت‌گردد میسر تیغ را / تا ابد رگهای‌گل بالد ز جوهر تیغ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رتیغرا
    شناسه
    bayt 1,057 · ganjoor 40,729
  21. 21
    خنده تنها نه همین برگل و سوسن تیغ است / صبح را هم نفس ازسینه‌کشیدن تیغ است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نتیغاست
    شناسه
    bayt 5,662 · ganjoor 41,136
  22. 22
    نفس بوالهوسان بر دل ر‌وشن تیغ است / شمع افروخته را جنبش دامن تیغ است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نتیغاست
    شناسه
    bayt 5,672 · ganjoor 41,137
  23. 23
    ما شهیدان را وضویی داده‌اند از آب تیغ / سجده آموز سر ما نیست جز محراب تیغ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابتیغ
    شناسه
    bayt 21,499 · ganjoor 43,945
  24. 24
    فقر ما را مشمارید کم از عالم تیغ / که برشهاست بقدر تنکی‌ در دم تیغ
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    متیغ
    شناسه
    bayt 21,514 · ganjoor 43,946
  25. 25
    تا بست ادب نامهٔ من در پر بسمل / پرواز گرفته‌ست شکن در پر بسمل
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ندرپربسمل
    شناسه
    bayt 22,292 · ganjoor 44,016
  26. 26
    شکوهٔ جور تو نگشاید دهان زخم را / تیغ میلی می‌کشد خواب‌گران زخم را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انزخمرا
    شناسه
    bayt 1,256 · ganjoor 40,746
  27. 27
    مپندارید عاشق شکوه پردازد ز بیدادش / که لب واکردن امکان نیست‌زخم تیغ الفت را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ترا
    شناسه
    bayt 737 · ganjoor 40,699
  28. 28
    بسمل آهنگان‌، تسلیمت مهیا کرده‌اند / جبههٔ شوقی‌که داند آستان شمشیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشمشیررا
    شناسه
    bayt 970 · ganjoor 40,720
  29. 29
    بسمل موج می‌ام زخمم همان خمیازه است / در لب ساغرکن ای قاتل نهان شمشیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشمشیررا
    شناسه
    bayt 975 · ganjoor 40,720
  30. 30
    دردمندم یأس می‌جوشد اگر دم می‌زنم / ابرو از تیغ است چشم خونفشان زخم را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انزخمرا
    شناسه
    bayt 1,259 · ganjoor 40,746

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه