→ دیوانِ بیدل دهلوی

عیش

204 بیت · 204 مصراع · 190 غزل

تعریف

eysh

عیش در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با عیش شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: خوشی و کامرانی؛ نمادِ لذتِ زودگذرِ زندگانی. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 204 مصراع، 204 بیت و 190 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: عیش (204). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    سامان عیش ما نشود کم ز بعد مرگ / تا مشت خاک ماست قدح نوش نقش پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشنقشپا
    شناسه
    bayt 76 · ganjoor 40,639
  2. 2
    در جنون حسرت عیش دگر از بی‌خبری‌ست / موی ژولیده همان سایهٔ بید است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یداستاینجا
    شناسه
    bayt 163 · ganjoor 40,646
  3. 3
    عیش‌ها غیر تماشای زیانکاری نیست / درخور باختن رنگ بهار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    راستاینجا
    شناسه
    bayt 167 · ganjoor 40,647
  4. 4
    طایر عیش مقیم قفس حیرانی‌ست / مگذر از گلشن تصویر که رنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 190 · ganjoor 40,649
  5. 5
    نه از عیش است اگر چون شیشهٔ می قلقل آ‌هنگم / شکست دل صلایی می‌زند رنگ تماشا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 381 · ganjoor 40,665
  6. 6
    ز خودداری ندانستیم قدر عیش آزادی / دل غافل به کنج خانه مدفون‌ کرد صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونکردصحرارا
    شناسه
    bayt 481 · ganjoor 40,674
  7. 7
    عیش خواهی صید آفت شوکه مانند هلال / چرخ ابرومی‌کند برچشم ساغرتیغ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رتیغرا
    شناسه
    bayt 1,060 · ganjoor 40,729
  8. 8
    صافی دل مفت عیش است از حسد پرهیز کن / هوش اگر جامت دهد بر شیشه مگزین سنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ینسنگرا
    شناسه
    bayt 1,096 · ganjoor 40,732
  9. 9
    تا چند زنی بالِ هوس در طلبِ عیش / هشدار که از کف ندهی دامن غم را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,171 · ganjoor 40,738
  10. 10
    به ذوق کامرانی‌های عیش‌آباد رسوایی / ز شادی لب نمی‌آید به هم چاک گریبان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,501 · ganjoor 40,767
  11. 11
    عیشِ ترکِ خانمان از مردم آزاد پرس / کس نداند جز صدا قدرِ شکستِ شیشه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یشهرا
    شناسه
    bayt 1,763 · ganjoor 40,791
  12. 12
    از ره مروبه عیش شبستان این چمن / جز شمع‌کشته‌چیست به فانوس‌، لاله را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الهرا
    شناسه
    bayt 1,797 · ganjoor 40,794
  13. 13
    عیشْ داندْ دلِ سرگشتهْ پریشانی را / ناخدا باد بود کشتیِ توفانی را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,899 · ganjoor 40,803
  14. 14
    تجدید رنج هستی بر یک وتیره نگذاشت / شغل فنای ما شد عیش مجدد ما
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    دما
    شناسه
    bayt 2,069 · ganjoor 40,818
  15. 15
    مزرع بیحاصل جسم آبیار عیش نیست / ناله بایدکاشتن در خاک دامنگیر ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یرما
    شناسه
    bayt 2,216 · ganjoor 40,831
  16. 16
    تا دربن‌گلزار چون شبنم‌گذر داریم ما / باده‌ای در جام عیش از چشم تر داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رداریمما
    شناسه
    bayt 2,496 · ganjoor 40,856
  17. 17
    نیست چندان رونقی در رنگ عیش بی‌ثبات / ورنه صدگل خنده دریک مشت زر داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رداریمما
    شناسه
    bayt 2,515 · ganjoor 40,857
  18. 18
    دور بهار لاله‌ایم فرصت عیش ماکم ست / داغ شدیم وداغ هم‌گرم نکرد جای ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    ایما
    شناسه
    bayt 2,842 · ganjoor 40,887
  19. 19
    بتاب ای آفتاب عیش مخموران‌که در راهت / سفیدازپنبه شد چون صبح چشم روشن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 2,991 · ganjoor 40,902
  20. 20
    سراغ عیش ازین محفل مجو کز جوش‌ دلتنگی / صدای‌ گریه پیچیده‌ست بر خندیدن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنمینا
    شناسه
    bayt 3,022 · ganjoor 40,905
  21. 21
    بهار نشئه‌ام‌، عیش دماغم‌، بادهٔ صافم / مرا باید نشاندن در دل بی‌کینهٔ مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینهٔمینا
    شناسه
    bayt 3,049 · ganjoor 40,907
  22. 22
    موج دریا را تپیدن رقص عیش زندگی‌ست / بسمل او را به بی‌آرامی‌ست آرام‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امها
    شناسه
    bayt 3,319 · ganjoor 40,931
  23. 23
    چو اشک، آن کس که می‌چیند گلِ عیش از تپیدن‌ها / بود دلتنگ اگر گوهر شود از آرمیدن‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنها
    شناسه
    bayt 3,431 · ganjoor 40,941
  24. 24
    پیکر تسلیم ما چنگ بساط عیش ماست / چون‌به‌پستی می‌شود مایل‌جوش‌آهنگ‌است آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاب
    شناسه
    bayt 3,940 · ganjoor 40,986
  25. 25
    به هر طرف نگری عیش می‌خرامد و بس / ز بس‌که‌کرد به فکر سفر وطن مهتاب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نمهتاب
    شناسه
    bayt 4,002 · ganjoor 40,991
  26. 26
    عبث ز وهم‌، بساط دوام عیش مچین / که‌کرد تا سحر این جامه راکهن مهتاب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نمهتاب
    شناسه
    bayt 4,004 · ganjoor 40,991
  27. 27
    حذرکنید ز انجام عیش این محفل / کدام شیشه‌که آخر نزد به سنگ شراب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگشراب
    شناسه
    bayt 4,157 · ganjoor 41,004
  28. 28
    عیش وصال و ذوق‌کنار آرزوی‌کیست / ماییم و حرف بوسی ازآن آستان به لب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انبهلب
    شناسه
    bayt 4,332 · ganjoor 41,021
  29. 29
    تمهید عیش ای بیخبر فرصت ندارد آنقدر / تا شیشه قلقل‌کرده سر می‌رفته از پیمانه‌ات
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    انهات
    شناسه
    bayt 4,405 · ganjoor 41,027
  30. 30
    ای خلوت‌آرای عدم تاکی به فهم خود ستم / افکند شغل عیش و غم بیرون در افسانه‌ات
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    انهات
    شناسه
    bayt 4,408 · ganjoor 41,027

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه