→ دیوانِ بیدل دهلوی

حجاب / نقاب

220 بیت · 223 مصراع · 186 غزل

تعریف

hejab-neqab

حجاب / نقاب در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با نقاب شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن حجاب، پوشش است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: پوشیدگی رخ و فاصله ادراک. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 223 مصراع، 220 بیت و 186 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: نقاب (173)، حجاب (45)، پوشش (5). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    پیوسته است از مژه بر دیده‌ها نقاب / لازم بود به مرد صاحب‌حیا نقاب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انقاب
    شناسه
    bayt 4,160 · ganjoor 41,005
  2. 2
    یا حسن‌گیر صورت آفاق یا نقاب / فرش است امتیاز تو از جلوه تا نقاب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انقاب
    شناسه
    bayt 4,171 · ganjoor 41,006
  3. 3
    قماش رنگ ز بس بی‌حجاب می‌بافند / به روی ‌گل ز دریدن نقاب می‌بافند
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابمیبافند
    شناسه
    bayt 16,056 · ganjoor 43,470
  4. 4
    هرکجا ذوقِ تماشایت براندازد نقاب / کیست گردد یک‌مژه‌برهم‌زدن، صبرآزما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 37 · ganjoor 40,635
  5. 5
    از حیرت دل بند نقاب تو گشودیم / آیینه‌گری کار کمی نیست در اینجا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مینیستدراینجا
    شناسه
    bayt 241 · ganjoor 40,653
  6. 6
    نقاب عارض گلجوش کرده‌ای ما را / تو جلوه داری و روپوش‌ کرده‌ای ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وشکردهایمارا
    شناسه
    bayt 597 · ganjoor 40,688
  7. 7
    هر جلوه باز شیفتهٔ رنگ دیگر است / آن حسن برق نیست‌ که سوزد نقاب را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابرا
    شناسه
    bayt 642 · ganjoor 40,692
  8. 8
    عالم تصرف ید بیضا گرفته است / اعجاز دیگر است ز رویت نقاب را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابرا
    شناسه
    bayt 658 · ganjoor 40,693
  9. 9
    تفاوت در نقاب و حسن جز نامی نمی‌باشد / خوشا آیینهٔ صافی‌که لیلی دید محمل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,143 · ganjoor 40,736
  10. 10
    نقاب از آه من بردار و چاک دل تماشاکن / حجابی نیست جزگرد نفسها صبح عریان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,536 · ganjoor 40,770
  11. 11
    گل بر رخت‌گشود نقاب‌کشیده را / آیینه آب داد ز روی تو دیده را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یدهرا
    شناسه
    bayt 1,748 · ganjoor 40,790
  12. 12
    تا ز یقینت، به گمان‌، چشم نپوشند خسان / بند نقاب سحرت، در صف شب‌پر مگشا
    وزن
    مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی)
    قافیه
    رمگشا
    شناسه
    bayt 2,009 · ganjoor 40,813
  13. 13
    آیینهٔ چندین تب وتاب است دل ما / چون د‌اغ جنون شعله نقاب است دل ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اباستدلما
    شناسه
    bayt 2,376 · ganjoor 40,846
  14. 14
    تا آینه باقی‌ست همان‌عکس جمال است / ای یأس خروشی‌که نقاب است دل ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اباستدلما
    شناسه
    bayt 2,395 · ganjoor 40,847
  15. 15
    حیلهٔ زندگی‌نقاب فناست / کاش روشن شود بهانهٔ ما
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    انهٔما
    شناسه
    bayt 2,799 · ganjoor 40,883
  16. 16
    چه کلفت‌ها که دل در بی‌خودی دارد نهان بیدل / بود آیینه را حیرت نقاب بی‌صفایی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اییها
    شناسه
    bayt 3,611 · ganjoor 40,957
  17. 17
    ز روی یارکسی پردة عرق نشکافت / گشاده چون شد ازین تکمه‌ها نقاب حیا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابحیا
    شناسه
    bayt 3,650 · ganjoor 40,961
  18. 18
    به نمود هستی بی‌اثر چه نقاب شق‌کنم از حیا / تو مگر به من نظری‌کنی‌که دمی عرق‌کنم از حیا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    قکنمازحیا
    شناسه
    bayt 3,657 · ganjoor 40,962
  19. 19
    اگر برافکنی از روی ناز طرف نقاب / بلرزد آینه برخود چوچشمهٔ سیماب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,731 · ganjoor 40,969
  20. 20
    ز موج، پرده به روی محیط نتوان بست / تو چشم بسته‌ای‌، ای بیخبر کجاست نقاب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,747 · ganjoor 40,970
  21. 21
    رفتم از خود آنقدرکان جلوه استقبال‌کرد / گردش رنگم فکند آخر ز روی او نقاب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,758 · ganjoor 40,971
  22. 22
    سایه‌پردازی تغافل‌های خورشید است و بس / گر تو از رخ پرده برگیری که می‌گردد نقاب‌؟
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,769 · ganjoor 40,972
  23. 23
    در بزم عشق‌، علم چه و معرفت‌ کدام / تا عقل گفته‌ایم جنون می‌درد نقاب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,823 · ganjoor 40,976
  24. 24
    در تماشاگاه بوی‌گل نگه را بار نیست / آب ده چشم هوس ای شبنم از سیر نقاب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,833 · ganjoor 40,977
  25. 25
    از ادب‌پرورده‌های حسرت لعل توام / ناله‌ام چون موج‌گوهر نیست جز زیر نقاب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,839 · ganjoor 40,978
  26. 26
    محرم‌آن جلوه‌گشتن نیست جزمشق حیا / حیرت آیینه هم اززنگ می‌خواهد نقاب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,849 · ganjoor 40,978
  27. 27
    زبن بهارت آنچه آید در نظر / عبرتی‌گردیده باشد بی‌نقاب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,856 · ganjoor 40,979
  28. 28
    از طلعت نقاب طلسم بهار صبح / در جلوهٔ تو آینه‌ها کان آفتاب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انافتاب
    شناسه
    bayt 3,987 · ganjoor 40,990
  29. 29
    پرتو حسن تو هرجا شد نقاب افکن در آب / گشت از هر موج ‌شمع حسرتی روشن درآب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ندراب
    شناسه
    bayt 4,093 · ganjoor 40,999
  30. 30
    حیرت غبارخویش ز چشمم نهفته است / بر رنگ بسته‌ام ز هجوم صفا نقاب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انقاب
    شناسه
    bayt 4,161 · ganjoor 41,005

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه