→ دیوانِ بیدل دهلوی

شکسته

267 بیت · 269 مصراع · 184 غزل

تعریف

shekasteh

شکسته در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با شکسته شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: درهم‌شکسته؛ نمادِ دلِ خسته و فروتنیِ شکستهٔ عاشق. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 269 مصراع، 267 بیت و 184 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: شکسته (269). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    دل در قدم آبله پایان‌که شکسته‌ست / این‌شیشه به‌هرکوه‌و بیابان‌که شکسته‌ست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انکهشکستهست
    شناسه
    bayt 7,867 · ganjoor 41,769
  2. 2
    این حرصها که دامن صد فن شکسته‌اند / عرض کلاه داده و گردن شکسته‌اند
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نشکستهاند
    شناسه
    bayt 15,101 · ganjoor 42,415
  3. 3
    چو موج، بیداد هیچ سنگی، نبست بر شیشه‌ام ترنگی / شکسته دارد دلم به رنگی، که رنگ من کرد ناله پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    الهپیدا
    شناسه
    bayt 351 · ganjoor 40,662
  4. 4
    زبان درد دل آسان نمی‌توان فهمید / شکسته‌اند به صد رنگ، شیشهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 359 · ganjoor 40,663
  5. 5
    سلامت آینهٔ اعتبار امکان نیست / شکسته‌اند به صد موج رنگ دریا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 431 · ganjoor 40,669
  6. 6
    مکن سراغ غبارِ ز پا نشستهٔ ما را / رسیده‌ گیر به عنقا پرِ شکستهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ستهٔمارا
    شناسه
    bayt 571 · ganjoor 40,685
  7. 7
    هجوم ناله نشسته است در غبار ضعیفی / برآورند ز بالین پر شکستهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ستهٔمارا
    شناسه
    bayt 583 · ganjoor 40,686
  8. 8
    بیدل شکسته‌رنگی خاصان مقرر است / باشد شکستگی ورق انتخاب را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابرا
    شناسه
    bayt 653 · ganjoor 40,692
  9. 9
    تا زندگی‌ست عمر اقامت نصیب نیست / وحشت شکسته دامن صبح دمیده را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یدهرا
    شناسه
    bayt 1,759 · ganjoor 40,790
  10. 10
    کله چه فتنه شکسته‌ای‌ که ز حرف تیغ تبسمت / به سحر رسانده دماغ‌ گل‌ لب زخم خنده‌فروش ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    وشما
    شناسه
    bayt 2,337 · ganjoor 40,842
  11. 11
    به دل شکسته ازین چمن زده‌ایم بال‌گذشتنی / که شتاب اگرهمه خون شود نرسد به‌گرد درنگ ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,358 · ganjoor 40,844
  12. 12
    گاهی دو همعنان سحر می‌توان گذشت / رنگ شکسته می‌کشد امشب زمام ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امما
    شناسه
    bayt 2,433 · ganjoor 40,850
  13. 13
    رنگ شکسته آینهٔ بی‌خودی بس است / یارب زبان ما نشود ترجمان ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,672 · ganjoor 40,871
  14. 14
    دامان نازت از چه تغافل شکسته‌اند / کز ما پر است آینهٔ بی‌صفای ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ایما
    شناسه
    bayt 2,824 · ganjoor 40,886
  15. 15
    کلک مصوراز چه ننگ‌،‌کرد نظربه‌سوی ما / رنگ شکسته غیرشرم خنده نزدبه روی ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    ویما
    شناسه
    bayt 2,879 · ganjoor 40,892
  16. 16
    قدح شکسته به زندان هوش چند نشینی / گلوی شیشه دودوری بگیرتنگ برون آ
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبرونا
    شناسه
    bayt 2,959 · ganjoor 40,899
  17. 17
    چه تنگی این همه افشرد دشت امکان را / که ابر بیضه شکسته‌ست زیر پر به هوا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ربههوا
    شناسه
    bayt 3,062 · ganjoor 40,908
  18. 18
    پیداست به میدان ثنایت چه شتابد‌ / دامن ز شق خامه شکسته‌ست بیان‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,378 · ganjoor 40,936
  19. 19
    از فضل و رحمت تو لب رشک می‌گزد / بر ناخن شکسته کلید خزینه‌ها
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینهها
    شناسه
    bayt 3,523 · ganjoor 40,949
  20. 20
    چوز خاک لاله‌برون زند، قدح‌شکسته به‌خون زند / هوسی اگربه جنون زند به همین نسق کنم ازحیا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    قکنمازحیا
    شناسه
    bayt 3,661 · ganjoor 40,962
  21. 21
    در آن بساط‌که از رنگ آرزو پرسند / چو یاس در نفس ما شکسته است جواب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,792 · ganjoor 40,974
  22. 22
    زموج رنگ به دوران نشئهٔ نگهت / خط شکسته توان خواند از جبین شراب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,797 · ganjoor 40,974
  23. 23
    کسی ز دام تعلق چسان برون تازد / شکسته‌گردن هر موج طوقی ازگرداب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,810 · ganjoor 40,975
  24. 24
    قفس‌تراشی اوهام حیرت است اینجا / شکسته شهپر عنقا نفس به دام حباب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امحباب
    شناسه
    bayt 3,910 · ganjoor 40,983
  25. 25
    نشسته‌ایم به یادت زگریه تنگ در آب / شکسته‌ایم چوگوهر هزار رنگ در آب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگدراب
    شناسه
    bayt 4,079 · ganjoor 40,998
  26. 26
    کراست بر لب جوآرزوی مطرب ومی / شکسته است نواهای موج چنگ در آب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگدراب
    شناسه
    bayt 4,082 · ganjoor 40,998
  27. 27
    خون بسته است ازغم آن لعل پان به لب / دندان شکسته‌ای که فشارد زبان به لب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انبهلب
    شناسه
    bayt 4,331 · ganjoor 41,021
  28. 28
    بالین خواب‌گل همه رنگ شکسته بود / آه از ندامت پر بیکار عندلیب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارعندلیب
    شناسه
    bayt 4,354 · ganjoor 41,022
  29. 29
    ز غرور ناز فعیتی‌ که به ما رسانده پیام تو / چقدر شکسته‌کلاه دل خم طاق نسبت چینی‌ات
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ینیات
    شناسه
    bayt 4,420 · ganjoor 41,028
  30. 30
    از خویش هرچه بود شکستیم و ریختیم / غیر از دل شکسته‌ که نتوان شکست و ریخت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انشکستوریخت
    شناسه
    bayt 4,433 · ganjoor 41,029

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه