→ دیوانِ بیدل دهلوی

ممکن

159 بیت · 159 مصراع · 158 غزل

تعریف

momken

ممکن در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با ممکن شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: شدنی؛ در حکمت، هستیِ وابسته در برابرِ واجب. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 159 مصراع، 159 بیت و 158 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: ممکن (159). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    به حرف و صوت ممکن نیست از عالم برون جستن / چه سازد کس‌، ز گنبد برنمی‌آرد صدا ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امارا
    شناسه
    bayt 490 · ganjoor 40,675
  2. 2
    تمیز از سایه ممکن نیست فرق دود بردارد / به روی شعله‌ گر پاشی غبار کاهل ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمارا
    شناسه
    bayt 546 · ganjoor 40,680
  3. 3
    به تدبیر از غم کونین ممکن نیست وارستن / مگر سوزد فراموشی متاع این دکان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 611 · ganjoor 40,689
  4. 4
    دانا و میلِ صحبت نادان چه ممکن است / موج‌ گهر به خاک نیامیزد آب را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابرا
    شناسه
    bayt 651 · ganjoor 40,692
  5. 5
    علاج زخم‌دل ازگریه‌کی ممکن‌بود بیدل / به شبنم بخیه نتوان‌کرد چاک‌دامن‌گل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,138 · ganjoor 40,735
  6. 6
    محکوم حرص‌و پاس‌مراتب چه‌ممکن‌است / با شرم‌کار نیست زبان سؤال را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الرا
    شناسه
    bayt 1,154 · ganjoor 40,737
  7. 7
    عبث تعلیم آگاهی مکن افسرده طبعان را / که‌بینایی چو چشم‌ازسرمه‌ممکن نیست‌مژگان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,506 · ganjoor 40,768
  8. 8
    چه ممکن است نگردد کبابِ حیرانی / نموده‌اند به آیینه جلوهٔ او را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,601 · ganjoor 40,776
  9. 9
    دام راه دل نشد، بیدل، خم و پیچ نَفَس / پاس گوهر نیست ممکن رشتهٔ بگسسته را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهرا
    شناسه
    bayt 1,727 · ganjoor 40,787
  10. 10
    نیست ممکن رنگ را با بوی‌گل آمیختن / کم رسد گردکدورت دامن آزاده را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهرا
    شناسه
    bayt 1,741 · ganjoor 40,789
  11. 11
    ما و سراغ مطلب دیگر چه ممکن است / در چشم‌ ما شکست ضعیفی غبار ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,159 · ganjoor 40,826
  12. 12
    نسخهٔ جمعیت‌دل‌گر به‌این آشفتگی‌ست / نیست ممکن لب به هم آوردن ازتقریر ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یرما
    شناسه
    bayt 2,218 · ganjoor 40,831
  13. 13
    چه ممکن است که راحت سری برآورد از ما / مگر نفس رود و دیگری برآورد از ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ریبراوردازما
    شناسه
    bayt 2,239 · ganjoor 40,833
  14. 14
    به‌ سخن‌ کشفِ معمای عدم‌ ممکن نیست / خامشی نیز نفهمید کلام دل ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امدلما
    شناسه
    bayt 2,406 · ganjoor 40,848
  15. 15
    چه ممکن است بگیریم دامنش بیدل / که می‌رسد به تری نامش ازگرفتن ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نما
    شناسه
    bayt 2,627 · ganjoor 40,867
  16. 16
    برخاستن ز شرم‌ضعیفی چه‌ممکن است / بیدل غبار نم‌زده دارد زمین ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینما
    شناسه
    bayt 2,725 · ganjoor 40,876
  17. 17
    به فهم رازتوبیدل چه ممکن اسث رسیدن / همین بس است‌که تمثال‌رس شد آینهٔ ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    سشداینهٔما
    شناسه
    bayt 2,820 · ganjoor 40,885
  18. 18
    تا بود ممکن به وضع خلق باید ساختن / آدمیت پیش نتوان برد با نسناس‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اسها
    شناسه
    bayt 3,249 · ganjoor 40,924
  19. 19
    خواجه ممکن نیست ضبط عمر و حفظ مال‌ها / جادهٔ بسیار دارد آب در غربال‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الها
    شناسه
    bayt 3,294 · ganjoor 40,929
  20. 20
    هوش می‌باید قوی با چشم بیناکار نیست / جز به پا ممکن نباشد پیش پا دیدن در آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ندراب
    شناسه
    bayt 4,114 · ganjoor 41,000
  21. 21
    به‌حرف و صوت‌ممکن نیست تمثالت‌نشان دادن / نفس‌گیرد دوعالم تا به پیش آیینه دارندت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ندت
    شناسه
    bayt 4,657 · ganjoor 41,049
  22. 22
    از ستمگر چه ممکن است ادب / شعله را سر به جیب پا به هواست
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,892 · ganjoor 41,069
  23. 23
    چه ممکن است ز افتادگی‌ گذشتن ما / که خوابناک ضعیفیم و سایه دیوار است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اراست
    شناسه
    bayt 5,397 · ganjoor 41,109
  24. 24
    از حباب اینقدرم عبرت احوال بس است / کانچه ممکن نبود ضبط عنان نفس است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ساست
    شناسه
    bayt 5,512 · ganjoor 41,120
  25. 25
    در قید جسم‌، ساز سلامت چه ممکن است / این خاک سخت تشنهٔ آب بقای ماست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ایماست
    شناسه
    bayt 6,099 · ganjoor 41,173
  26. 26
    طفلی چه ممکن است رود ازمزاج شیخ / هرچند مو سفیدکند پیرزاده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهاست
    شناسه
    bayt 6,551 · ganjoor 41,213
  27. 27
    چه ممکن است دهد عرض هرزه‌تازی‌ها / همیشه موج نگاهم سوار آینه است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اراینهاست
    شناسه
    bayt 6,981 · ganjoor 41,250
  28. 28
    پرفشانی نیست ممکن بسمل تصویررا / زخمی تیغ تحیر از تپیدن عاری است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اریاست
    شناسه
    bayt 7,037 · ganjoor 41,255
  29. 29
    حضور لاله وگل بی‌بهار ممکن نیست / به جلوه تو دو عالم فرامشی یادست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ادست
    شناسه
    bayt 7,187 · ganjoor 41,710
  30. 30
    قطع آثار ندامت نیست ممکن زین بساط / حرص دندان دارد و دنیای فانی پشت دست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیپشتدست
    شناسه
    bayt 7,255 · ganjoor 41,716

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه