→ دیوانِ بیدل دهلوی

مفت

173 بیت · 173 مصراع · 167 غزل

تعریف

moft

مفت در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با مفت شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: رایگان و بی‌بها؛ نمادِ بخششِ بی‌منت و غنیمتِ آسان. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 173 مصراع، 173 بیت و 167 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: مفت (173). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    تجاهل، چون حباب از فهم هستی مفت جمعیت / تو می‌آیی برون زنهار مشکاف این معما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 423 · ganjoor 40,668
  2. 2
    پرواز بی‌نشانی از این دشت مفت نیست / سعی غبار شو همه تن بال و پر برآ
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ربرا
    شناسه
    bayt 671 · ganjoor 40,694
  3. 3
    به متاع قافلهٔ هوس چو نماند الفت پیش و پس / دم‌ نقد مفت تو بود و بس‌، دو سه‌ روز کم نزدی‌ چر‌ا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 788 · ganjoor 40,704
  4. 4
    صافی دل مفت عیش است از حسد پرهیز کن / هوش اگر جامت دهد بر شیشه مگزین سنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ینسنگرا
    شناسه
    bayt 1,096 · ganjoor 40,732
  5. 5
    منعم از نقش نگین جوی خیالی می‌کند / مفت حسرتها اگر سیراب سازد نام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,211 · ganjoor 40,742
  6. 6
    عشق را بیدل دماغ التفات یادکیست / خواجگی مفت طرب‌گر بنده می‌گیرد مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ندهمیگیردمرا
    شناسه
    bayt 1,290 · ganjoor 40,748
  7. 7
    جوش زخم سینه‌ام‌،‌ کیفیت چاک دلم / خرمی مفت تو ای‌ گل‌ گر بخندانی مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیمرا
    شناسه
    bayt 1,447 · ganjoor 40,763
  8. 8
    دل اگر در جهدکوشد مفت احرام صفاست / هم به قدرصیقل است آب وضوآیینه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وایینهرا
    شناسه
    bayt 1,836 · ganjoor 40,797
  9. 9
    تسلیم‌ عشق بودن مفت‌ است هرچه باشد / ما را چه‌کار و کو بار در کار و بار عنقا
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ارعنقا
    شناسه
    bayt 2,033 · ganjoor 40,815
  10. 10
    مفت موهومی‌ست‌گر ما نام هستی می‌بریم / چون سحرگرد نفس بوده‌ست ره‌آورد ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ردما
    شناسه
    bayt 2,097 · ganjoor 40,821
  11. 11
    بوی‌گل مفت تأمل‌هاست‌گر وامی‌رسی / نبض‌واری در نفس پر می‌زند بیمار ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,175 · ganjoor 40,827
  12. 12
    عشرت از رنگ است هرجا گل بساط‌آرا شود / مفت جام مایه می‌گردد به دوران شما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشما
    شناسه
    bayt 2,317 · ganjoor 40,840
  13. 13
    مفت ساز بندگی‌ گر غفلت و گر آگهی / پیش نتوان برد جز کاری‌که مأموریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وریمما
    شناسه
    bayt 2,542 · ganjoor 40,860
  14. 14
    از خلق اگرکناره‌گرفتیم مفت ماست / کشتی زچارموج خطرمی‌کشیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رمیکشیمما
    شناسه
    bayt 2,559 · ganjoor 40,862
  15. 15
    با همه افسردگی مفت تماشاییم ما / موجها د‌ارد پری چندان که میناییم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اییمما
    شناسه
    bayt 2,604 · ganjoor 40,866
  16. 16
    چون شمع سربلندی عشاق مفت نیست / یعنی به قدر سوختن است آبروی ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ویما
    شناسه
    bayt 2,874 · ganjoor 40,891
  17. 17
    همان خاک سیه اکنون لباس دل به بر دارد / صفا مفت است منگرکسوت پارینهٔ مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینهٔمینا
    شناسه
    bayt 3,048 · ganjoor 40,907
  18. 18
    بیدل طرب و ماتم مفت اثر هستی‌ست / ما کارگه رنگیم رنگ است تماشاها
    وزن
    مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)
    قافیه
    اها
    شناسه
    bayt 3,076 · ganjoor 40,909
  19. 19
    زبان شمع فهمیدم‌، ندارد غیر ازین حرفی / که گر در خود توان آتش زدن مفت است محفل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,291 · ganjoor 40,928
  20. 20
    سادگی مفت نشاط انگار کاینجا حسن هم / جامه نیلی می‌کند از دست خط و خال‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الها
    شناسه
    bayt 3,296 · ganjoor 40,929
  21. 21
    دمی که جلوه ادا فهم مدعا باشد / گشودن مژه هم مفت لب گشودن‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ودنها
    شناسه
    bayt 3,420 · ganjoor 40,940
  22. 22
    فرصتِ هستی ندارد دستگاهِ انتظار / مفتِ امروزیم پس ای وعدهٔ فردا بیا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابیا
    شناسه
    bayt 3,618 · ganjoor 40,958
  23. 23
    فیض نشئه‌های رسا مفت تست در همه‌جا / جام ظرف هوش نه‌ای چون می رسیده بیا
    وزن
    فاعلات مفتعلن فاعلات مفتعلن
    قافیه
    یدهبیا
    شناسه
    bayt 3,634 · ganjoor 40,960
  24. 24
    درین چمن‌که‌گلش پرفشانی رنگست / گشودن مژه مفت است جلوه‌ای دریاب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,746 · ganjoor 40,970
  25. 25
    بهار می‌گذرد مفت فرصت است ای شیخ / قدح به خون ورع زن شراب را دریاب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابرادریاب
    شناسه
    bayt 4,196 · ganjoor 41,008
  26. 26
    دست طلب به هرچه رسد مفت عجزگیر / دور است آسمان‌، تو مراد از زمین طلب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینطلب
    شناسه
    bayt 4,323 · ganjoor 41,020
  27. 27
    معنی دود ازکتاب شعله انشا کرده‌اند / هرکجا او جلوه دارد ناز هستی مفت ماست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,757 · ganjoor 41,058
  28. 28
    مفت راحت‌گیر نرمی‌های طبع / سنگ چون گردد ملایم مومیاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,816 · ganjoor 41,063
  29. 29
    بیدل دو سه دم ناز بقا، مفت هوسهاست / ما صورت‌ هیچیم و جز این ‌نیست که ‌هست است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ستاست
    شناسه
    bayt 5,146 · ganjoor 41,088
  30. 30
    سوختن خاکسترآراگشت مفت عافیت / شعلهٔ ما را نوید تازهٔ جمعیت است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازهٔجمعیتاست
    شناسه
    bayt 5,163 · ganjoor 41,090

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه