→ دیوانِ بیدل دهلوی

ترک

170 بیت · 170 مصراع · 162 غزل

تعریف

tark

ترک در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با ترک شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: ترکِ تعلق یا معشوقِ ترک‌نژاد؛ نمادِ رهایی یا دلبرِ غارتگر. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 170 مصراع، 170 بیت و 162 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: ترک (170). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بیدل ار واقفی ز سرّ یقین / ترک‌ کن قصهٔ من و ما را
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 446 · ganjoor 40,670
  2. 2
    سرسری نیست هوای سرِ بام ِتحقیق / ترکِ دعوی‌ کن و لختی به سرِ دار برآ
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اربرا
    شناسه
    bayt 683 · ganjoor 40,695
  3. 3
    به ترک ظلم‌، ظالم برنگردد از مزاج خود / همان اخگر بودگر جمع‌گردد مشت آتش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    شتاتشرا
    شناسه
    bayt 1,017 · ganjoor 40,725
  4. 4
    نگردی غافل ای اشک نیاز از ترک خودداری / که بر دوش چکیدن سیر مهتاب است شبنم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اباستشبنمرا
    شناسه
    bayt 1,416 · ganjoor 40,760
  5. 5
    آسوده روان جاده تشویش ندارند / منزل طلبی ترک مکن ضبط عنان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,489 · ganjoor 40,766
  6. 6
    عیشِ ترکِ خانمان از مردم آزاد پرس / کس نداند جز صدا قدرِ شکستِ شیشه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یشهرا
    شناسه
    bayt 1,763 · ganjoor 40,791
  7. 7
    سخت دشوار است ترک صحبت روشن‌دلان / موج با آن جهد نتواند گذ‌شت از آب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,117 · ganjoor 40,913
  8. 8
    به ترک آرزوها کوش اگر آسودگی خواهی / شکست‌ رنگ این تب نیست بی‌ایجاد بسترها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,193 · ganjoor 40,919
  9. 9
    کجاست عشرت اندوختن به راحت ترک / مجو چو کاشتن آسانی از درودن‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ودنها
    شناسه
    bayt 3,423 · ganjoor 40,940
  10. 10
    از فریب و مکر دنیا اهل ترک آسوده‌اند / دام راه تشنگان می‌باشد امواج سراب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,785 · ganjoor 40,973
  11. 11
    نرم‌خویان را به بیتابی رساند انفعال / ترک خودداری‌کند چون سرنگون می‌گردد آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمیگردداب
    شناسه
    bayt 4,033 · ganjoor 40,994
  12. 12
    بیدل از یادش به ترک خواب سودا کرده‌ایم / ورنه جز محمل قماشی نیست در دکان شب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشب
    شناسه
    bayt 4,266 · ganjoor 41,014
  13. 13
    چه خوش آن‌که ترک سبب‌کنی به یقین رسی وطرب‌کنی / زحقیقت‌آنچه طلب‌کنی به طریق بیدل ما طلب
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    اطلب
    شناسه
    bayt 4,295 · ganjoor 41,017
  14. 14
    محرمان غنچهٔ باغ ادب اند / چشم واکردن ما ترک حیاست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,963 · ganjoor 41,074
  15. 15
    آگاهی دل می‌طلبی ترک هنرگیر / کز جوهر خود بر رخ آیینه نقاب است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اباست
    شناسه
    bayt 5,075 · ganjoor 41,083
  16. 16
    چون دیدهٔ قربانی‌ات از ترک تماشا / بیدل همه جا بستر آرام سفید است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امسفیداست
    شناسه
    bayt 5,294 · ganjoor 41,101
  17. 17
    مرگ ظالم نیست غیر از ترک سودای غرور / شعله ازگردنکشی‌کر بگذرد خاکستر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,301 · ganjoor 41,102
  18. 18
    ترک هستی کن و از ذلت حاجت به درآی / تا نفس باب سوال است غنا دربه‌‌‌در است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,358 · ganjoor 41,106
  19. 19
    ترک هستی‌ست درین باغ طراوت بیدل / شبنم صبح همین شستن دست ازنفس است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ساست
    شناسه
    bayt 5,521 · ganjoor 41,120
  20. 20
    ترک اوهام جسد مژدهٔ‌گردون‌تازی‌ست / بیضه هرگه شکند رستن پرنزدیک است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رنزدیکاست
    شناسه
    bayt 5,736 · ganjoor 41,142
  21. 21
    بگذر ز غنا تا نشوی دشمن احباب / اول سبق حاصل زر ترک سلام است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اماست
    شناسه
    bayt 6,012 · ganjoor 41,165
  22. 22
    با درشتان جز به ترک راستی صحبت مخواه / نقش را بی‌کج‌نهادی با نگین ننشستن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستناست
    شناسه
    bayt 6,162 · ganjoor 41,179
  23. 23
    ترک هستی‌ گیر و بیرون آ، ز تشویش امل / ورنه یکسر رشته باید تافتن تا سوزن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اسوزناست
    شناسه
    bayt 6,200 · ganjoor 41,182
  24. 24
    به غیر ترک تماشا مخواه نشئهٔ راحت / هجوم‌خواب به‌چشمت شکست‌رنگ نگاه است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    اهاست
    شناسه
    bayt 6,359 · ganjoor 41,196
  25. 25
    برکمرتا بهله آن‌ترک نزاکت مست بست / نازکی در خدمت موی میانش دست بست
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    ستبست
    شناسه
    bayt 7,138 · ganjoor 41,707
  26. 26
    ترک طلب روزی از آدم چه خیال است / گندم نتوانست لب از حسرت نان بست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انبست
    شناسه
    bayt 7,152 · ganjoor 41,708
  27. 27
    تا کی از ترک کلاه آرایش اندیشیدنت / معنیی دارد نه صورت آنچه خوانی پشت دست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیپشتدست
    شناسه
    bayt 7,249 · ganjoor 41,716
  28. 28
    ضبط بیباکی‌ست درکیش جنون ترک ادب / بی‌گریبان دست من پای برون از دامنست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نست
    شناسه
    bayt 7,622 · ganjoor 41,747
  29. 29
    آتشی‌کو، تا سپندم ترک خودداری کند / ناله‌واری دارم و خلقی شنیدن آرزوست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدنارزوست
    شناسه
    bayt 7,828 · ganjoor 41,765
  30. 30
    درد سر تکلف مشاطه بر طرف / موی میان ترک مرا بهله شانه‌ای‌ست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انهایست
    شناسه
    bayt 8,060 · ganjoor 41,798

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه