→ دیوانِ بیدل دهلوی

نغمه

156 بیت · 156 مصراع · 147 غزل

تعریف

naghmeh

نغمه در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با نغمه شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: آهنگ و نوای خوش؛ نمادِ نالهٔ عاشقانه و سرودِ جان. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 156 مصراع، 156 بیت و 147 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: نغمه (156). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    ساز هستی قفس نغمهٔ خودداری نیست / رم برق نفسی چند نشید است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یداستاینجا
    شناسه
    bayt 155 · ganjoor 40,646
  2. 2
    در محفل ما و منم‌، محو صفیر هر صدا / نم خورده ساز وحشتم‌، زین‌ نغمه‌های‌ ترصدا
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    رصدا
    شناسه
    bayt 267 · ganjoor 40,656
  3. 3
    نغمه هم در نشئه‌پیمایی قیامت می‌کند / موج می تار است بیدل‌ کاسهٔ طنبور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 906 · ganjoor 40,714
  4. 4
    نغمهٔ قانون وحدت بر تو نازش‌شهاکند / گر به رنگ تار ساز از بم ندانی زیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 916 · ganjoor 40,715
  5. 5
    زمین تا فلک نغمهٔ بیدل ست / خمیدن‌کجا می‌برد پیر را
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 944 · ganjoor 40,717
  6. 6
    عاقبت از ضعف پیری نالهٔ ما اشک شد / سرنگونی بر زمین زد نغمهٔ این چنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,086 · ganjoor 40,731
  7. 7
    نغمهٔ محفل عشاق شکست سازاست / چینی بزم جنون باش و صداکن مو را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,613 · ganjoor 40,777
  8. 8
    جزصدای لفظ‌نامربوط او معنی‌کجاست / نغمهٔ دولاب آهنگی بود ساز تو را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازتورا
    شناسه
    bayt 1,631 · ganjoor 40,779
  9. 9
    پند ناصح پر منغص‌کرد وقت می‌کشان / ازکجا آورد این خر نغمهٔ جانکاه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهرا
    شناسه
    bayt 1,687 · ganjoor 40,784
  10. 10
    ما رشتهٔ سازیم، مپرس از ادب ما / صد نغمه سرودیم و نشد باز لب ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    بما
    شناسه
    bayt 2,041 · ganjoor 40,816
  11. 11
    نغمه رنگ افتاده نقش بی‌نشان تأثیر ما / مطربی کوکز سر ناخن‌کشد تصویر ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یرما
    شناسه
    bayt 2,227 · ganjoor 40,832
  12. 12
    مدعا بر باد رفت از آمد و رفت نفَس / نغمه گم شد در غبار وحشت مضراب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,131 · ganjoor 40,914
  13. 13
    بال‌ و پر برهم‌ زدن بی‌ شوخیِ پرواز نیست / بی‌ تکلف نغمه‌خیز است اضطراب تارها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارها
    شناسه
    bayt 3,217 · ganjoor 40,921
  14. 14
    به امید کدامین نغمه می‌نالی درین محفل / تپیدن داشت آهنگی‌ که خون‌ کردند بسمل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,271 · ganjoor 40,927
  15. 15
    با گداز یأس از خود رفتنم دل می‌برد / نغمه‌ها دارد چکیدن هرکجا چنگ است آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاب
    شناسه
    bayt 3,929 · ganjoor 40,985
  16. 16
    عجز پیری جرأتم را در عرق خوابانده است / نغمه از شرم ضعیفیهای این چنگ است آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاب
    شناسه
    bayt 3,943 · ganjoor 40,986
  17. 17
    شورش امواج این دریا خروش بزم‌کیست / نغمه‌ای تر می‌فشارد مغزم از قانون آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وناب
    شناسه
    bayt 4,182 · ganjoor 41,007
  18. 18
    زترانهٔ حیرت بیدل من به چه نغمه تپد رگ ساز سخن / که تری شکند دم عرض نفس پر و بال خدنگ‌ کمان ادب
    وزن
    متفاعلتن متفاعلتن متفاعلتن متفاعلتن
    قافیه
    انادب
    شناسه
    bayt 4,221 · ganjoor 41,010
  19. 19
    امشب ز ساز مینا گرم است جای مطرب / کوک است قلقل می با نغمه‌های مطرب
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ایمطرب
    شناسه
    bayt 4,222 · ganjoor 41,011
  20. 20
    رم فرصت سبب قطع امید است اینجا / تار سازم ز پریشانی این نغمه گسیخت
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یخت
    شناسه
    bayt 4,437 · ganjoor 41,030
  21. 21
    نه عروج نغمهٔ قدرتی‌، نه دماغ نشئهٔ فطرتی / چو غباز واعظ عبرتی و هواست پایهٔ منبرت
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    رت
    شناسه
    bayt 4,664 · ganjoor 41,050
  22. 22
    هیچکس نیست زباندان خیالم بیدل / نغمهٔ پرده دل از همه آهنگ جداست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,799 · ganjoor 41,061
  23. 23
    نغمهٔ انجمن یأس به شوخی نزند / سودن دست ندامت‌زدگان نرم صداست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,862 · ganjoor 41,066
  24. 24
    نغمهٔ ما در غبار عجز توفان می‌کند / موجها را در شکست خویش تحریر صداست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,875 · ganjoor 41,067
  25. 25
    خروش طالع شورم جهان گرفت‌‌ اما / چه دل گشایدم از نغمه‌ای که ناساز است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازاست
    شناسه
    bayt 5,476 · ganjoor 41,116
  26. 26
    شعله‌ ها در گرم جوشی‌، داغ آه سرد ماست / نغمه هم حسرت غبار ناله‌های درد ماست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ردماست
    شناسه
    bayt 6,036 · ganjoor 41,168
  27. 27
    چون خروش نغمه‌ای‌کزتار می‌آید برون / شوخی پرواز ما ازبال آنسو جستن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستناست
    شناسه
    bayt 6,171 · ganjoor 41,180
  28. 28
    خواه هستی واشمر خواهی عدم / نغمه‌ها در رهن مضراب فناست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    ابفناست
    شناسه
    bayt 6,233 · ganjoor 41,185
  29. 29
    زین برودتکده هر نغمه‌ که بر گوش خورد / شور دندان بهم خورده سرما زده است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازدهاست
    شناسه
    bayt 6,709 · ganjoor 41,226
  30. 30
    ناله‌ام‌، در وعده‌گاه وصل‌، خارج نغمه نیست / می‌دهم آواز، تا بختم‌کجا خوابیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,863 · ganjoor 41,239

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه