دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 145

کیست بردارد ز اهل معرفت ناز تو را

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه ازتوراردیف تو رادشواری دشوارتر

گنبد دستار کو بردارد آواز تو را

جزصدای لفظ‌نامربوط او معنی‌کجاست

نغمهٔ دولاب آهنگی بود ساز تو را

پیری و طفلی بجا، نقص وکمال توام‌اند

نیست چندان امتیاز انجام و آغاز تو را

در تغافل هم‌ نگه می‌پرورد بی‌شیوه نیست

سرمهٔ نیرنگ باشد چشم غمازتو را

می‌کندقطع سخن، اظهارفضلش آفت‌است

جز بریدن‌کی بود حرفی لب‌گازتو را

از تماشا حیرت بی‌بهره چون آیینه است

شوق بینایی نباشد دیدهٔ باز تو را

تا نگردد فاش سرّ مستی‌ات مگشای چشم

چون پری‌کاین شیشه ظاهرمی کند راز تو را

خم شد از بار تعلق قامتت زیبنده نیست

دعوی وارستگی چون سرو انداز تو را

بیدل ارباب تأمل با عروجت چون کنند

آشیان برتر بود از رنگ پرواز تو را

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه آیینه پر / بال / پرواز ساز / آهنگ زبان / سخن عدم/هستی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
شوق: اشتیاقِ سوزان؛ کششِ پرشورِ دل به‌سوی معشوق و وصال.
شیشه: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
نگه: نگاه و نظر؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
تغافل: خود را به بی‌خبری زدن؛ نازِ معشوق در نادیده‌گرفتنِ عاشق.

غزل‌های مرتبط

غزل 1861
سوختن یک نغمه است از غزل 2352
عشق هویی زد به صد مس غزل 1295
از دلم‌بگذشت و خون د غزل 2528
حیرت آهنگم که می‌فهم غزل 1618
نقشم از ضعف به اندیش غزل 2214
ز بسکه حیرت دیدار بر

خوانش و منبع در گنجور ↗