→ دیوانِ بیدل دهلوی

حسن

394 بیت · 395 مصراع · 344 غزل

تعریف

hosn

حسن در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با حسن شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: زیبایی؛ جلوهٔ جمالِ معشوق و تجلیِ حُسنِ ازلی. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 395 مصراع، 394 بیت و 344 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: حسن (395). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بیا ای‌گرد راهت خرمن حسن / به چشم ما بیفشان دامن حسن
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    نحسن
    شناسه
    bayt 28,485 · ganjoor 44,555
  2. 2
    ز غنچهٔ او دمید بیدل بهارِ خطِّ نظرفریبی / به معجزِ حسن گشت آخر رگِ زمرّد ز لعل پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 26 · ganjoor 40,634
  3. 3
    نیاز سرکشان حسن آشوبی دگر دارد / کمین‌گاه تغافل شد اگر ابرو خمید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 230 · ganjoor 40,652
  4. 4
    عیوب آید برون تا گل‌ کند حسن‌ کمال اینجا / کلف بی‌پرده‌ گردد تا مَهِ تابان شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشودپیدا
    شناسه
    bayt 311 · ganjoor 40,659
  5. 5
    عصمت حسن یوسفی زد چاک / پردهٔ طاقت زلیخا را
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 440 · ganjoor 40,670
  6. 6
    در این‌ محفل‌ پریشان‌جلوه است آن‌ حسنِ یکتایی / شکستی‌ کو که پردازی دهد آیینهٔ ما را؟
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 453 · ganjoor 40,671
  7. 7
    بهار تازه‌رویی حسن فردوسی دگر دارد / گشاد جبهه رشک ربع مسکون‌ کرد صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونکردصحرارا
    شناسه
    bayt 478 · ganjoor 40,674
  8. 8
    نگه‌ چو جوهر آیینه سوخت ریشه‌ به‌ مژگان / ز شرم حسن‌ که دادند آب‌ گلشن ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 553 · ganjoor 40,681
  9. 9
    هر جلوه باز شیفتهٔ رنگ دیگر است / آن حسن برق نیست‌ که سوزد نقاب را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابرا
    شناسه
    bayt 642 · ganjoor 40,692
  10. 10
    تا کند حُسن ادا طوطیِ این انجمنت / با حدیث لبش از طُرّه شکربار برآ
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اربرا
    شناسه
    bayt 685 · ganjoor 40,695
  11. 11
    جلوه‌گاه حسن معنی خلوت لفظ است و بس / طالب لیلی نشیند غافل ازمحمل چرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لچرا
    شناسه
    bayt 765 · ganjoor 40,702
  12. 12
    تسلیم همان آینهٔ حسن کمال است / چون ماه نو ایجادکن از تیغ سپر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 865 · ganjoor 40,711
  13. 13
    حسن تا سر داد ابرو را به قتل عاشقان / قبضه شدانگشت حیرت در دهان شمشیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشمشیررا
    شناسه
    bayt 971 · ganjoor 40,720
  14. 14
    ز شبنم هم به باغ حسن چشم شوخ می‌خندد / عرق‌گر شرم دارد به‌که نفروشد گلابش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابشرا
    شناسه
    bayt 996 · ganjoor 40,723
  15. 15
    زندگر شمع با حسن تو لاف‌گرم بازاری / به آهی می‌توانم قفل بر درزد دکانش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشرا
    شناسه
    bayt 1,043 · ganjoor 40,727
  16. 16
    گر همه بر خاک پیچید عشق حسن آرد برون / کوشش فرهاد آخر کرد شیرین سنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ینسنگرا
    شناسه
    bayt 1,100 · ganjoor 40,732
  17. 17
    تفاوت در نقاب و حسن جز نامی نمی‌باشد / خوشا آیینهٔ صافی‌که لیلی دید محمل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,143 · ganjoor 40,736
  18. 18
    تصویر حسن و قبح جهان تاکشیده‌اند / بر رنگ دیده‌اند مقدم زگال را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الرا
    شناسه
    bayt 1,155 · ganjoor 40,737
  19. 19
    شوق می‌بالد به قدر رم نگاهیهای حسن / ورنه دام دلبری‌کو آهوان رام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,217 · ganjoor 40,742
  20. 20
    حسن مطلق داشتم خودبینی‌ام آیینه‌کرد / اینقدرها هم اثر می‌بوده است اوهام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,226 · ganjoor 40,743
  21. 21
    غافلم بیدل ز گرد ترکتازی‌های حُسن / می‌دمد خط تا کند فکر شبیخون مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمرا
    شناسه
    bayt 1,444 · ganjoor 40,762
  22. 22
    مروت‌کیشی الفت‌، وفامشتاق بود اما  / غرور حسن رنگ ما تصور کرد پیمان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,503 · ganjoor 40,767
  23. 23
    خط فیض بهار دگر از حسن تو دارد / مهتاب بود پنبهٔ ناسور کتان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,526 · ganjoor 40,769
  24. 24
    به‌قدر کوشش عشق ست نعلِ حُسن در آتش / صدای تیشهٔ فرهاد مهمیز است‌ گلگون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,572 · ganjoor 40,773
  25. 25
    به هر مژگان‌زدن سامان صد میخانه مستی کن / که خط جوشید و در ساغر گرفت آن حسن میگون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,576 · ganjoor 40,774
  26. 26
    کجا به‌کشتن ما حسن می‌کندتقصیر / که زیر تیغ نشانده‌ست نرگس او را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,624 · ganjoor 40,778
  27. 27
    حسن شرم آیینه داند روی تابان ترا / چشم‌عصمت سرمه‌خواندگرد دامان تو را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انتورا
    شناسه
    bayt 1,639 · ganjoor 40,780
  28. 28
    نسخهٔ حسن آنقدر روشن‌سواد افتاده است / کز تغافل می‌توان خواندن خطِ نارسته را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهرا
    شناسه
    bayt 1,724 · ganjoor 40,787
  29. 29
    به‌کج ادایی حسن تغافلت نازم / که یاد اوگلهٔ ناز می‌کندگله را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    لهرا
    شناسه
    bayt 1,779 · ganjoor 40,792
  30. 30
    حسن هرجا دست بیداد تجلی واکند / نیست جز حیرت‌کسی‌، فریادرس آیینه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    سایینهرا
    شناسه
    bayt 1,824 · ganjoor 40,796

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه