→ دیوانِ بیدل دهلوی

پیری

238 بیت · 239 مصراع · 217 غزل

تعریف

piri

پیری در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با پیری شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: سالخوردگی؛ نمادِ ضعف، پختگی و فرجامِ عمر. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 239 مصراع، 238 بیت و 217 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: پیری (239). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بیحاصلی‌ام بست به‌ گردن خم پیری / چون بید ز سر تا قدمم عالم پیری
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مپیری
    شناسه
    bayt 30,899 · ganjoor 44,771
  2. 2
    صبح پیری اثر قطع امید است اینجا / تار و پود کفنت موی سفید است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یداستاینجا
    شناسه
    bayt 154 · ganjoor 40,646
  3. 3
    گذشته‌ایم به پیری ز صیدگاه فضولی / بس است ناوک عبرت زه‌ِ گسستهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ستهٔمارا
    شناسه
    bayt 572 · ganjoor 40,685
  4. 4
    تکیه بر عافیت از قامت پیری ستم است / بیدل از سایهٔ این خم‌شده‌ دیوار برآ
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اربرا
    شناسه
    bayt 689 · ganjoor 40,695
  5. 5
    خوش‌نما نبود به پیری عرض‌انداز شباب / لاف‌ گرمی سرد باشد نکهت‌ کافور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 904 · ganjoor 40,714
  6. 6
    زروی‌ترش عرض‌پیری مبر / تبه می‌کند سرکه ین شیر را
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 939 · ganjoor 40,717
  7. 7
    عاقبت از ضعف پیری نالهٔ ما اشک شد / سرنگونی بر زمین زد نغمهٔ این چنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,086 · ganjoor 40,731
  8. 8
    چراغ پیری‌ام آخربه‌اشک یأس شد روشن / زگردسیل دادم سرمه‌چشم حلقهٔ پل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,131 · ganjoor 40,735
  9. 9
    حسرت همه دم صید خم قامت پیری‌ست / گل در بر خمیازه بود شاخ‌کمان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,486 · ganjoor 40,766
  10. 10
    چه سازد موی پیری با دل غفلت‌سرشت من / که بر آلایش باطن تصرف نیست صابون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,562 · ganjoor 40,772
  11. 11
    پیری و طفلی بجا، نقص وکمال توام‌اند / نیست چندان امتیاز انجام و آغاز تو را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازتورا
    شناسه
    bayt 1,632 · ganjoor 40,779
  12. 12
    وبال رنج پیری برنتابد صاحب جوهر / چنار آتش زند ناچار دلق کهنه‌سالی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    الیرا
    شناسه
    bayt 1,870 · ganjoor 40,800
  13. 13
    چوگل‌دروقت پیری می‌کشی خمیازهٔ‌حسرت / مکن ای غنچه صرف خواب شبهای جوانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,912 · ganjoor 40,804
  14. 14
    زان حلقهٔ عبرت‌که خم‌قامت پیری‌ست / داردکف خاک تو نهان دام تماشا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امتماشا
    شناسه
    bayt 1,969 · ganjoor 40,809
  15. 15
    یأس پیری قطع‌کرد از ما امید زندگی / بسکه خم‌گشتیم افتاد از سر ما بار ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,179 · ganjoor 40,827
  16. 16
    به پیری الفت حرص و هوس شد آینهٔ ما / بهار رفت‌که این خار و خس شد آینهٔ ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    سشداینهٔما
    شناسه
    bayt 2,814 · ganjoor 40,885
  17. 17
    قدت خمیده ز پیری دگر خطاست اقامت / ز خانه‌ای‌ که بنایش‌ کند نشست برون آ
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    َ َ ست
    شناسه
    bayt 2,931 · ganjoor 40,896
  18. 18
    مدد از هیچ‌کس در موسم پیری نمی‌خواهم / که بس باشد مرا برکف عصای‌گردن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 2,994 · ganjoor 40,902
  19. 19
    به پیری ستم‌کرد ضعف قوی / مپرسید از این خانه آبادها
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    ادها
    شناسه
    bayt 3,152 · ganjoor 40,916
  20. 20
    پیری هوس دنیا نگذاشت به طبع ما / آخ دل از این لذات کندیم به دندان‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,399 · ganjoor 40,938
  21. 21
    دوتا کردیم آخر خویش را در خدمت پیری / رسانیدیم بار زندگانی تا خمیدن‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنها
    شناسه
    bayt 3,435 · ganjoor 40,941
  22. 22
    تظلم دم پیری‌ کجا برم من بیدل / رسید مو به سپیدی کشید پوست به چین‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ینها
    شناسه
    bayt 3,487 · ganjoor 40,945
  23. 23
    تو ای پیری مگر بار نفس برداری از دوشم / گران شد زندگانی بر دل از یاد جوانی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیها
    شناسه
    bayt 3,585 · ganjoor 40,955
  24. 24
    وقت پیری شرم دارید از خضاب / مو، سیاهی دیده‌است اینجابه‌خواب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,851 · ganjoor 40,979
  25. 25
    عجز پیری جرأتم را در عرق خوابانده است / نغمه از شرم ضعیفیهای این چنگ است آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاب
    شناسه
    bayt 3,943 · ganjoor 40,986
  26. 26
    صبحدم سیاره بال افشاند از دامان شب / وقت پیری ریخت از هم عاقبت دندان شب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشب
    شناسه
    bayt 4,245 · ganjoor 41,013
  27. 27
    کسی ز مرگ اگر رسم زندگی خواهد / تو هم ز عالم پیری بروشباب طلب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابطلب
    شناسه
    bayt 4,314 · ganjoor 41,019
  28. 28
    به پیری‌گشت بیدل طرزانشای تو شیرینتر / ندانم اینقدر لعل‌که قند آمیخت با شیرت
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یرت
    شناسه
    bayt 4,707 · ganjoor 41,053
  29. 29
    شخص پیری نفی هستی می‌کند هشیار باش / صورت قد دوتا آیینهٔ ترکیب لاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,728 · ganjoor 41,056
  30. 30
    قامت پیری ز حرصت شد کمینگاه امل / ورنه خم‌گردیدنت بر هر دو عالم پشت پاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,876 · ganjoor 41,067

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه