دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 566

گوهر دل ز سخن رنگ صفا باخته است

وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)قافیه اختهاستردیف استدشواری دشوار

زنگ این آینه یکسر نفس ساخته است

مکش ای جلوه ز دل یک دونفس دامن ناز

که هنوز آینه تمثال تو نشناخته است

حسن خوبان که کتان مه تابان تواند

تا تو بی‌پرده نه‌ای پرده نینداخته است

جلوه‌ها مفت‌تو ای ناله چه فرصت طلبی‌ست

که نفس هم نفسی آینه پرداخته است

از قمار من و ما هیچ نبردیم افسوس

رنگ جنسی‌ست که نقدش همه جا باخته است

عجز ما آن سوی تسلیم گرو می‌تازد

سایه در جنگ سپر هم سپر انداخته است

هرزه بر خویش ننازی که درین بزم چو شمع

سر تسلیم همان‌گردن افراخته است

هر دو عالم چو نفس در جگرم سوخته‌اند

شعلهٔ وادی مجنون چه‌قدر تاخته است

پیش از ایجاد نفس قطع هوسها کردیم

صبح هستی دم تیغی به خیال آخته است

هیچ پرواز ز خاکستر خود بیرون نیست

بیدل این هفت فلک بیضهٔ یک فاخته است

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم آیینه نفس عجز / فقر آتش / شمع عدم/هستی

تلمیحاتِ این غزل

مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.

غزل‌های مرتبط

غزل 564
سیر بهار این باغ از غزل 568
هرکجا وحشتی از آتشم غزل 611
بسکه در بزم توام حسر غزل 522
خنده صبحی‌ست که در ب غزل 569
آتش وحشتم آنجاکه برا غزل 448
تیره‌بختی چون هجوم آ

خوانش و منبع در گنجور ↗