دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 569

آتش وحشتم آنجاکه برافروخته است

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه وختهاستردیف استدشواری دشوار

برق در اول پرواز، نفس سوخته است

چه خیال است دل از داغ، تسلی‌گردد

اخگرم چشم به خاکستر خود دوخته است

گفتگو آینه‌پرداز محبت نشود

به نفس هیچکس این شعله نیفروخته است

از قماش بد و نیک دو جهان بیخبریم

چون حیا پیرهن ما نظر دوخته است

ذره‌ای نیست که خورشیدنمایی نکند

گرد راهت چه قدر آینه اندوخته است

نتوان محرم تحقیق شد از علم و عمل

وصفها ساخته وما ومن آموخته است

پاس اسرار محبت به هوس ناید راست

شمع بر قشقه وزنارچها سوخته است

ای نفس مایه، دکانداری هستی تا چند

آسمان جنس سلامت به تو نفروخته است

گرنه شاگرد جنون است دل بیدل ما

ابجد چاک‌گریبان زکه آموخته است

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع نفس / دم آیینه چشم / نگاه دل / قلب عشق / محبت

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
حیا: شرم و آزرم؛ پردهٔ ادب و حجابِ جمالِ معشوق.
تحقیق: جست‌وجوی حقیقت؛ شناختِ ژرف و یقینیِ معنا در برابرِ تقلید.

غزل‌های مرتبط

غزل 568
هرکجا وحشتی از آتشم غزل 538
زندگی را شغل پرواز ف غزل 566
گوهر دل ز سخن رنگ صف غزل 611
بسکه در بزم توام حسر غزل 487
سفله با جاه نیز هیچک غزل 452
گل‌کردن هوس ز دل صاف

خوانش و منبع در گنجور ↗