دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1289

اگر درد طلب این گردم از رفتار جوشاند

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه ارجوشاندردیف جوشانددشواری درآمدنی

صدای پای من خون از رگ کهسار جوشاند

چه اقبال است یا رب دود سودای محبت را

که شمع از رشته‌ای کز پا کشد دستار جوشاند

رموز یأس می‌پوشم به ستر عجز می‌کوشم

که می‌ترسم شکست بال من منقار جوشاند

چه تدبیر از بنای سایه پردازد غم هستی

مگر برخیزم ازخود تا هوا دیوار جوشاند

مشوران از تکلف آنقدر طبع ملایم را

که آتش می‌شود آبی که کس بسیار جوشاند

به اظهار یقین هم غرّهٔ دعوی مشو چندان

کز انگشت شهادت صورت زنهار جوشاند

به خاموشی امان‌خواه از چنین هنگامهٔ باطل

که حرف حق چو منصور از زبانها دار جوشاند

دل هر دانه می‌باشد به چندین ریشه آبستن

گریبان گر درد یک سبحه صد زنار جوشاند

من و آن بستر ضعفی که افسون ادب آنجا

صدا را خفته چون رگ از تن بیمار جوشاند

قیامت می‌برم بر چرخ و از فکر خودم غافل

حیا ای کاش چون صبحم گریبان وار جوشاند

جمال مدعا روشن نشد از صیقل دیگر

مگر خاکستر از آیینه‌ام دیدار جوشاند

به کلفت ساختم از امتداد زندگی بیدل

چو آب استادگی از حد برد زنگار جوشاند

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع آیینه پا / قدم / راه دامن / گریبان دانه / ریشه / برگ درد / زخم

تلمیحاتِ این غزل

زنار منصور حلاج

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
فکر: اندیشه؛ تأمل و سیرِ ذهن، گاه دامِ راهِ دل.
حیا: شرم و آزرم؛ پردهٔ ادب و حجابِ جمالِ معشوق.

غزل‌های مرتبط

غزل 168
به هستی انقطاعی نیست غزل 2505
رهت سنگی ندارد ای شر غزل 1922
ز من عمریست می‌گردد غزل 2148
فغان گل می‌کند هرگه غزل 1089
دل سحرگاهی به گلشن ی غزل 36
گذشت از چرخ و بگرفت

خوانش و منبع در گنجور ↗