دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2034

چون آینه چندان به برش تنگ گرفتم

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه نگگرفتمدشواری دشوار

کز خویش برون آمدم و رنگ گرفتم

نامی که ندارم هوس نقش نگین داشت

دامان خیالی به ته سنگ گرفتم

عجز طلبم گشت عنان تاب نگاهش

ره بر رم آهو ز تک لنگ گرفتم

چون غنچه شبم لخت دلی در نظر آمد

دامان تو پنداشتم و تنگ گرفتم

خلقی در ناموس زد و داغ جنون برد

من نیزگرفتم که ره ننگ‌گرفتم

خجلت‌کش خودسازی‌ام از خودشکنیها

نگشوده در صلح و ره جنگ گرفتم

گر چرخ نسنجید به میزان وقارم

من نیز به همت کم این سنگ گرفتم

در ترک تعلق چقدر ناز و غنا بود

بر هر چه هوس پای زد اورنگ گرفتم

تاگرم‌کنم بستر امنی که ندارم

چون صبح نفس زیر پررنگ‌گرفتم

بیدل نفس آخر ورق آینه گرداند

سیلی به تجرد زدم و رنگ گرفتم

مفاهیمِ این غزل

آیینه نفس / دم دامن / گریبان هوس / آرزو سنگ / خار تنگ

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
غنچه: گُلِ نشکفته؛ نمادِ دلِ بسته، رازِ نهفته و دهانِ خاموش.
ننگ: عار و رسوایی؛ بدنامیِ عاشق که گاه مایهٔ افتخار است.
خجلت: شرم و سرافکندگی؛ نمادِ حیای سالک در برابرِ حق.
دامان: دامنِ جامه؛ نمادِ پناه، توسل و حریمِ محبوب.

غزل‌های مرتبط

غزل 1767
من وآن فتنه بالایی ک غزل 690
دل در قدم آبله پایان غزل 2778
نمی‌دانم ز گلزارش چه غزل 1639
چو فقر دست دهد ترک ع غزل 220
عمری‌ست گرد گردش رنگ غزل 266
ای مردهٔ تکلف از کیف

خوانش و منبع در گنجور ↗