دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1523
شبنم صبح از چمن آبله دل میرود
شبنم صبح از چمن آبله دل میرود
عیش عرق میکند خنده خجل میرود
مخمصهٔ زندگی فرصت ما کرد تنگ
عیش و الم هیچ نیست عمر مخل میرود
واژهنامه · فقط صورتهای نادر؛ واژههای بیشرح رایجاندعیش و الم ← خوشی و رنجمخل ← مختل و آشفته؛ بیهودهمخمصهٔ زندگی ← تنگنا و سختی زندگی
زین همه نشو و نما منفعل است اصل ما
درخور شاخ بلند ربشه به گل میرود
تک به هوا میزند خلق ز حرص بگیر
گرچه به دوش نفس رد بهل میرود
هر چه دمد زین بهار نشئهٔ آفت شمار
در رگ گل آب نیست خون بحل میرود
رنج و الم هم نداد داد ثباتی که نیست
زین مرضآباد یأس دق شد و سل میرود
داد ثباتی ← حق و بهرهٔ پایداریدق ← بیماری دق؛ تبِ غمسل ← بیماری سلمرضآباد ← شهر و دیار بیماری
فرصتکار نفس مغتنم غفلت است
آمده در یاد نیست رفته ز دل میرود
رفته ز دل ← از دل رفته؛ فراموشفرصتکار نفس ← بهرهبر از فرصتِ نفسمغتنم غفلت ← غفلت را غنیمتشمار
بیدل ازین رنگ وبو غنچهٔ دل جمع نیست
قافلهٔ اتفاق ربط گسل میرود
ربط گسل ← پیوندگسل؛ ازهمگسیختهرنگ وبو ← رنگ و بو؛ ظواهر دنیاغنچهٔ دل ← دلِ غنچهمانندقافلهٔ اتفاق ← کاروان همدلی و پیوند
واژهنامهٔ این غزل · 18 واژه
- دل
- جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
- نیست
- نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
- بیدل
- تخلصِ شاعر؛ بهمعنیِ بیدل، عاشقِ از خود رفته.
- نفس
- دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
- رنگ
- نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
- گل
- شکوفهٔ خوشبو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
- آب
- مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
- خون
- مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
- صبح
- آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
- بهار
- فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
- چمن
- سبزهزارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوهگاهِ حسن.
- عرق
- تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
- یاد
- بهخاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.
- فرصت
- مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
- آبله
- تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
- شبنم
- رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.
- هیچ
- بودِ تهی و بیاعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
- غنچه
- گُلِ نشکفته؛ نمادِ دلِ بسته، رازِ نهفته و دهانِ خاموش.
غزلهای مرتبط