دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2070

خود را به عیش امکان پر متهم نکردم

وزن مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)قافیه منکردمردیف نکردمدشواری دشوارتر

خلقی به خنده نازند من گریه هم نکردم

سیر خیال هستی رنگ فضولیی داشت

از خجلت جدایی یاد عدم نکردم

کاش انفعال هستی می‌داد شر به آبم

در آتشم ز خاکی کز جهل نم نکردم

همواری آتشم را باغ خلیل می‌کرد

محراب کبر گردید دوشی که خم نکردم

از بسکه نقد هستی سرمایهٔ عدم داشت

هر چند صرف کردم یک ذره کم نکردم

پیری به دوشم آخر سرمشق لغزشی بست

تا سرنگون نگشتم جهد قلم نکردم

رنگ پریده یکسر محمل‌کش بهار است

از خود رمیدم اما جز با تو رم نکردم

آیینهٔ تجرد جوهر نمی‌پرستد

پرچم گرانیی داشت خود را علم نکردم

از طبع بی‌تعلق حیران کار خویشم

این صفحه نقش نگرفت یا من رقم نکردم

بیدل چه بگذرد کس از عالم گذشتن

این جاده پی سپر بود رنج قدم نکردم

مفاهیمِ این غزل

آیینه گل / بهار خیال پا / قدم / راه رنگ / بی‌رنگی عدم/هستی

تلمیحاتِ این غزل

ابراهیم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
یاد: به‌خاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
جوهر: ذات و بنیاد شیء؛ چیزی که قائم به خود دانسته می‌شود.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.
باغ: بوستان؛ نمادِ جهان، جلوه‌گاهِ حُسن و گذرِ بهارِ عمر.
طبع: سرشت و خوی؛ مزاجِ درون و قریحهٔ شاعرانهٔ جان.

غزل‌های مرتبط

غزل 2069
گذشت عمر و شکست دل آ غزل 266
ای مردهٔ تکلف از کیف غزل 391
چه دارد این صفات حاج غزل 2594
ما غربت آشیانیم ای ب غزل 260
شوق تو دامنی زد بر ن غزل 602
بازم به دل نوید صفای

خوانش و منبع در گنجور ↗