دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2726

ز نفس اگر دو روزی به بقا رسیده باشی

وزن فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن (رمل مثمن مشکول)قافیه ارسیدهباشیردیف رسیده باشیدشواری میانه

چو نسیم گل هوایی به هوا رسیده باشی

ز خیال خویش بگذر چه مجاز، کو حقیقت

چوگذشتی ازکدورت به صفا رسیده باشی

نفست ز آرمیدن به عدم رساند خود را

توکه می‌روی نظرکن به کجا رسیده باشی

چه تپیدن است ای اشک به توام نه این‌گمان بود

که زسعی آب گشتن به حیا رسیده باشی

به فسون دولت خشک مفروش مغز عزت

که فسرده استخوانی به هما رسیده باشی

تو و صد دماغ مستی که یکی به فهم ناید

من و یک جبین نیازی که تو وا رسیده باشی

به بساط بی‌نیازی غم نارسیدنم نیست

من اگر به سر رسیدم تو به پا رسیده باشی

ثمر بهار رنگی به کمال خود نظر کن

چمنی گذشته باشد ز تو تا رسیده باشی

سر و کار ذره با مهر ز حساب سعی دور است

به تو کی رسیم هر چند توبه ما رسیده باشی

به تأمل خیالت جگرم گداخت بیدل

که تو تا به خود رسیدن به چها رسیده باشی

مفاهیمِ این غزل

سر / سودا نفس / دم گل / بهار عدم/هستی خیال آب / شبنم

تلمیحاتِ این غزل

هما

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
دماغ: بینی یا سَر؛ جایگاهِ پندار، سرمستی و سودای خیال.
حیا: شرم و آزرم؛ پردهٔ ادب و حجابِ جمالِ معشوق.
غم: اندوه؛ سرمایهٔ دلِ عاشق و همدمِ شب‌های تنهایی.
هوا: هوای جو یا هوسِ نفس؛ آرزو، میل و عشقِ سوزان.
بساط: گستردنی و فرش؛ کنایه از بزم، اسبابِ عیش و سامانِ دنیا.

غزل‌های مرتبط

غزل 2727
نبری گمان که یعنی به غزل 1006
به خیال زنده بودن هو غزل 2481
رسانده است به آن انج غزل 956
تا کاتب ایجادم نقش م غزل 1079
دل مباد افسرده تا بر غزل 2174
ز دشت بیخودی می‌آیم

خوانش و منبع در گنجور ↗