دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2113

گاه خرد جوهرم، گاه جنون خودم

وزن مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)قافیه ونخودمردیف خودمدشواری میانه

انجمن جلوهٔ بوقلمون خودم

صبح بهار دلم لیک ز کم‌فرصتی

تا نفسی گل کند گرد برون خودم

شور چمن داده‌ام کوچهٔ زنجیر را

تا به بهار جنون راهنمون خودم

صید بتان کرده‌ام از نگه حیرتی

زین عمل آیینه‌سان داغ فسون خودم

تنگی آغوش دل سوخت پر افشانی‌ام

الفت این آشیان کرد زبون خودم

گر نبود زندگی رنج هوسها کراست

در خور آب بقا تشنهٔ خون خودم

تالب جرات نفس مایل اظهار نیست

غنچه صفت مرهم زخم درون خودم

خلوت آیینه‌ام موج پری می‌زند

اینکه توام دیده‌ای نقش برون خودم

تا به ثریا رسید آبلهٔ پای من

اینقدر افسردهٔ همت دون خودم

در خور ظرف خیال حوصله دارد حباب

بیدل دریاکش جام نگون خودم

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار آیینه نفس / دم جنون / مجنون چشم / نگاه خیال

تلمیحاتِ این غزل

ثریا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.

غزل‌های مرتبط

غزل 2114
گرنه شرابم چرا ساقی غزل 2110
صد بیابان جنون آن طر غزل 2112
تحیر آینهٔ عالم مثال غزل 2111
نالهٔ عجز نوای لب خا غزل 2234
زین گریه اگر باد برد غزل 1429
عاقبت‌در حلقهٔ‌آن زل

خوانش و منبع در گنجور ↗