دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1233

آگاهی دل انجمن اختلاف شد

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه افشدردیف شددشواری دشوارتر

عکسش فرو گرفت چو آیینه صاف شد

کام و زبان به سرمه‌اش از خاک پرکند

گویایی‌ای که تشنهٔ لاف وگزاف شد

بر چینی‌ات مناز که خاقان به آن غرور

چندی به سر نیامده مویینه‌باف شد

میل غذاست مرکز بنیاد زندگی

پیچید معده بر هوس جوع و ناف شد

مستغنی‌ام ز دیر و حرم کرد بیخودی

برگرد خویش گردش رنگم طواف شد

آخر به ناله دعوی طاقت نرفت پیش

لب بستنم به عجز دوام اعتراف شد

پیری‌گره ز رشتهٔ جان سختی‌ام گشود

قد خمیده تیشیهٔ خاراشکاف شد

مردان به شرم جوهر غیرت نهفته‌اند

تیغ از حجاب زنگ مقیم غلاف شد

فهمیده نِه قدم که کمالات راستی

ننگ هزار جاده ز یک انحراف شد

با خامشی بساز که خواهد گشاد لب

میدان هم کشیدن اهل مصاف شد

بیدل به چارسوی برودت رواج دهر

گردکساد، جنس وفا را لحاف شد

مفاهیمِ این غزل

آیینه لب / تبسم پا / قدم / راه دل / قلب سر / سودا شرم / حیا

تلمیحاتِ این غزل

حرم دیر مغان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.
زبان: عضوِ گفتار؛ ابزارِ بیان و گاه حجابِ معنای نهفته.
جوهر: ذات و بنیاد شیء؛ چیزی که قائم به خود دانسته می‌شود.
ننگ: عار و رسوایی؛ بدنامیِ عاشق که گاه مایهٔ افتخار است.
زندگی: حیات و بودن؛ فرصتِ گذرا و میدانِ آزمونِ جان.
رشته: نخ و بند؛ نمادِ پیوند، تعلق و سلسله جان.
انجمن: مجلس و گردِهمایی؛ نمادِ محفلِ انس و جمعِ یاران.

غزل‌های مرتبط

غزل 1247
کم و بیش وهم تعینت س غزل 1227
مژده ای ذوق وصال آیی غزل 1246
همچو مینا غنچهٔ رازم غزل 1250
تا پری به عرض آمد مو غزل 1230
هرکجا عشاق را درد طل غزل 1249
روز سیهم سایه صفت جز

خوانش و منبع در گنجور ↗