دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1447

بر اهل فضل دانش و فن‌گریه می‌کند

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه نگریهمیکندردیف می کنددشواری درآمدنی

تا خامه لب گشود سخن گریه می‌کند

پر بیکسیم کز نم چشم مسامها

هرچند مو دمد ز بدن گریه می‌کند

درپیری ازتلاش سخن ضبط لب‌کنید

دندان دمی که ریخت دهن گریه می کند

عقل از فسون نفس ندارد برآمدن

بیچاره است مرد چون زن گریه می‌کند

اشکی که مهر پروردش در کنار چشم

چون طفل بر زمین مفکن گریه می‌کند

ای قطره غفلت از نم چشم محیط چند

از درد غربت تو وطن گریه می‌کند

تیمار جسم چند عرق ریز انفعال

تعمیر بر بنای کهن گریه می‌کند

هنگامهٔ چه عیش فروزم که همچو شمع

گل نیز بی تو بر سر من گریه می کند

شبنم درین بهار دلیل نشاط نیست

صبحی‌ست کز وداع چمن گریه می‌کند

بیدل به هرکجا رگ ابری نشان دهند

در ماتم حسین و حسن‌گریه می‌کند

مفاهیمِ این غزل

اشک / گریه چشم / نگاه گل / بهار لب / تبسم نفس / دم زبان / سخن

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.
حسن: زیبایی؛ جلوهٔ جمالِ معشوق و تجلیِ حُسنِ ازلی.
غفلت: بی‌خبری و بی‌توجهی؛ خوابِ دل و حجابِ راهِ آگاهی.
زمین: خاک و گستره عالمِ خاکی؛ نمادِ فروتنی و جهانِ مادی.
محیط: دریای فراگیر؛ نماد هستیِ بی‌کرانه که همه قطره‌ها در آن‌اند.

غزل‌های مرتبط

غزل 1439
داغ عشقم چاره‌جوییها غزل 1968
نورِ جان در ظلمت‌آبا غزل 1453
رفته رفته عافیت هم ک غزل 1435
اول، در عدم، دهنت با غزل 1437
هرکجا آیینهٔ حسن جنو غزل 89
لب جویی که از عکس تو

خوانش و منبع در گنجور ↗