دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 557
خامش نفسم شوخی آهنگ من این است
خامش نفسم شوخی آهنگ من این است
سر جوش بهار ادبم رنگ من این است
عمریست گرفتار خم پیکر عجزم
تا بال وپرنغمه شوم چنگ من این است
واژهنامه · فقط صورتهای نادر؛ واژههای بیشرح رایجاندبال وپرنغمه ← بال و پرِ آهنگچنگ ← سازِ چنگ
بیتاب هواسنجی عمرم چه توان کرد
میزان خیال نفسم سنگ من این است
بیتاب ← بیقرارسنگ من ← سنگِ ترازوی منمیزان خیال ← ترازویِ خیال
خمیازهام آرایش پیمانهٔ هستیست
چون صبح خمارم مشکن رنگ من این است
موج می و آرایشگوهر چه خیال است
ناموس جهان تپشم ننگ من این است
آرایشگوهر ← زینتِ جواهر؛ جلوهٔ قیمتیتپشم ← تپش و بیقراریامموج می ← موج شراب؛ شورِ مستیناموس ← آبرو و شرفننگ ← شرم و رسوایی
نه ذوق هنر دارم و نه محو کمالم
مجنون توام دانش و فرهنگ من این است
با هرکه طرف گشتهام آرایش اویم
آیینهام و خاصیت جنگ من این است
ظلم است رفیقان ز دل خستهگذشتن
گر آبله دارد قدم لنگ من این است
آبله ← تاول و زخمِ پادل خستهگذشتن ← از دلِ رنجور بیاعتنا رد شدنقدم لنگ ← گامِ ناتوان و لنگان
نامحرم آن جلوهام از بیدلی خویش
آیینه ندارم چهکنم زنگ من این است
مفاهیمِ این غزل
تلمیحاتِ این غزل
واژهنامهٔ این غزل · 18 واژه
- دل
- جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
- سر
- بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
- رنگ
- نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
- آیینه
- شیشهٔ بازتابدهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
- هستی
- وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
- موج
- برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
- جهان
- گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
- خیال
- صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
- صبح
- آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
- بهار
- فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
- بال
- پرِ پرواز؛ نمادِ اوجگرفتن و رهاییِ روح.
- سنگ
- تختهسنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
- قدم
- پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
- جلوه
- آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
- آبله
- تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
- خم
- خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
- شوخی
- چالاکی و دلربایی؛ طنّازی و جلوهگریِ پرشورِ معشوق.
- ننگ
- عار و رسوایی؛ بدنامیِ عاشق که گاه مایهٔ افتخار است.
غزلهای مرتبط