دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2525

هویی کشید کلک قیامت صریر من

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه یرمنردیف مندشواری دشوار

صد نیستان گداخت گره در صفیر من

خاک زمین فقر گلستان دیگر است

زان چشم بلبلی که دمید از حصیر من

هر جا عیار اول و آخرگرفته‌اند

خطی‌ست از قلمرو کلک دبیر من

چون نقطه‌ام نشاند به صد عرش امتیاز

جز پشت ناخنی که ندارد سریر من

فرصت شمار کاغذ آتش زده‌ست عمر

از زود یک دو گام به پیش است دیر من

پوشیده نیست راز هوا داری عدم

پیداست از نفس که چه دارد ضمیر من

زین دامگاه گر بپرد کس کجا رود

پرواز حیرتست ز مرغ اسیر من

رفتم ز خویش لیک به پهلوی عاجزی

برخاستن چو سایه نشد دستگیر من

در عرصه‌ای که نیست نشان غیر بی‌نشان

چون نی نفس بس است پر و بال تیر من

چون صبح خرقه‌ای‌ست نفس باف نیستی

باری که بسته‌اند به دوش فقیر من

زین قامت خمیدهٔ صد حرص در رکاب

غافل نی‌ام هنوز جوان است پیر من

گردی که کرده‌ام عرقی کن فرو نشان

پرواز تا کی ای ادب ناگزیر من

بیدل شکست چینی دل را علاج نیست

نقاش صنع، مو نکشید از خمیر من

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم پر / بال / پرواز عدم/هستی نفس آتش / شمع غبار / سایه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
هوا: هوای جو یا هوسِ نفس؛ آرزو، میل و عشقِ سوزان.
عمر: زندگانی؛ به اندازه چند نفس کوتاه و ناپایدار شمرده می‌شود.

غزل‌های مرتبط

غزل 2524
به پهلو ناوک درد که غزل 2523
به این حیرت اگر باشد غزل 2543
چون گهر هر چند بر در غزل 2546
شمع صفت دیدنی‌ست عجز غزل 2516
تمثال فنایم چه نشان‌غزل 2550
فلک نبست ره صبح لااب

خوانش و منبع در گنجور ↗