دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1839

اگر چو غنچه میسر شود شکستن خویش

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه ستنخویشردیف خویشدشواری میانه

توان شنید صدای ز دام جستن خویش

مقیم منزل تحقیق گشتن آسان نیست

بده غبار دو عالم به باد جستن خویش

خموش گشتم و سیر بهار دل کردم

در بهشت گشودم چو لب ز بستن خویش

به رنگ شمع در این انجمن جهانی را

به سر دواند هوای ز پا نشستن خویش

خیال دوست به هر لوح نقش نتوان بست

به آب حیرت آیینه هست شستن خویش

چه ممکن است تسلی به غیر قطع نفس

ز ناله نیست رها تار بی گسستن خویش

ز دود تنگ فضای سپند این محفل

به دوش ناله گرفته‌ست بار جستن خویش

در این محیط که جز گرد عجز ساحل نیست

مگر چو موج ببندید بر شکستن خویش

چو گل نه صبح کمینیم و نی بهار پرست

شکفته‌ایم ز پهلوی سینه خستن خویش

کمند صید حواس است گوشه‌گیری ها

نشسته‌ایم چو مضمون به فکر بستن خویش

شکنج دام بود مفت عافیت بیدل

چو بوی گل نکنی آرزوی رستن خویش

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار دام / صید آیینه بزم / محفل ناله / آه / آواز نفس / دم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.

غزل‌های مرتبط

غزل 1837
آخر چو شمع سوختم از غزل 537
این انجمن چو شمع مپن غزل 1835
بی تو مشکل کنم از خل غزل 1840
بی‌خلل نگذاشت گل را غزل 1836
چند پاشی ز جنون خاک غزل 2804
حیرت قفسم‌کو اثر عجز

خوانش و منبع در گنجور ↗