دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2041

چون شمع می‌روم ز خود و شعله قامتم

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه امتمدشواری دشوارتر

گرد ره خرام که دارم، قیامتم

آن ناله‌ام که گر همه خاکم دهی به باد

کهسار می‌خورد قسم استقامتم

تسلیم خوی از غم آفات رستن است

افکنده نیستی به جهان سلامتم

مینا طبیعتم حذر از انفعال من

هرگاه آب می‌شوم آتش علامتم

از قحط امتیاز معانی درین بساط

تحسینم این بس است که ننگ غرامتم

یک دانه‌وار آبلهٔ دل نکرد نرم

دست آسیای سودن دست ندامتم

کو وحشتی که بگذرم از دامگاه وهم

تشویش رفتن است به قدر اقامتم

عمریست نام من به جنون دارد اشتهار

داغ نگین تراشی سنگ ملامتم

بیدل ز حالم اینکه نفس گرد می‌کند

کم نیست در قلمرو هستی‌کرامتم

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع نام / اعتبار نفس / دم عدم/هستی آب / شبنم آبله / رنج راه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
آبله: تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.

غزل‌های مرتبط

غزل 670
فردوس دل، اسیر خیال غزل 2200
از ضعف بسکه در همه ج غزل 1790
سخن سنجی که مدح خلق غزل 2208
تا می ز جام همت بد م غزل 1240
مد بقا کجا به مه و س غزل 964
صبری که صبح این باغ

خوانش و منبع در گنجور ↗