دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2403

گر چه جز ذکرت نمی‌گنجد حدیثی در زبان

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه رزبانردیف زباندشواری دشوار

چون نگینم جای نام توست خالی‌بر زبان

درد عشق و ساز مستوری زهی فکر محال

خار پا چون آتش اینجا می‌کشد از سر زبان

مزرع اهل سخن شایستهٔ آفات نیست

رشحهٔ معنی نبندد ننگ خشکی بر زبان

نغمهٔ من اضطراب ایجاد ساز عالمی‌ست

عمر‌ها شد چون سخن‌پر می‌زنم در پر زبان

بگذر از لاف سخن پروازها پیداست چیست

در قفس تاکی تپد ای بیخبر یک هر زبان

تا فنا صورت نبندد زندگی بی‌لاف نیست

شعله دزدیدن ندارد جز به خاکستر زبان

غیر خون آبی ندارد ساغر جانکاه ظلم

گر همه ازکام بیرون افکند خنجر زبان

تا به رنگ خانهٔ چشم ایمن از آفت شوی

به که باشد همچو مژگانت برون در زبان

لب گشودن داشت آغوش وداع عافیت

چون دهان پسته بستم راه جنبش بر زبان

عجرما بیدل به تقریری دگر محتاج نیست

موج در عرض شکست خود بود یکسر زبان

مفاهیمِ این غزل

زبان / سخن آتش / شمع فکر / معنی پا / قدم / راه ساز / آهنگ عدم/هستی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
زبان: عضوِ گفتار؛ ابزارِ بیان و گاه حجابِ معنای نهفته.

غزل‌های مرتبط

غزل 2404
کرد حرف بی‌نشانم عال غزل 2308
در جیب غنچه بوی بهار غزل 1903
در نظرها معنی‌ام گل غزل 2685
آفت ایجاد است طبع از غزل 2410
عرقها دارد آن شمع حی غزل 1350
چشم چون آیینه بر نیر

خوانش و منبع در گنجور ↗