دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 799

عنقا سراغم از اثرم وهم و ظن تهیست

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه نتهیستردیف تهیستدشواری نسبتاً آسان

در هر مکان چو نقش نگین جای من تهیست

بی‌حرف ساز صوت و صداگل نمی‌کند

زین جا مبرهن است که این انجمن تهیست

چشم‌حریص و سیری جاه، این‌.چه ممکن است

هرچند شمع نور فشاند لگن تهیست

این خانه‌ها که خار و خس انبار حرص ماست

چون حلقه‌های در همه بی‌رفتن تهیست

بر رمز کارگاه سخن پی نبرد‌ایم

تاکی زبان زپرده بگوید دهن تهیست

ضبط نفس غنیمت عشرت شمردنست

گر بوی گل قفس شکند این چمن تهیست

عمری‌ست گوش خلق ز افسون ما و من

انباشته‌ست پنبه و جای سخن تهیست

ناموس شمع کشته به فانوس واگذار

دستی کز آستین به در آرم ز من تهیست

می در قدح ز بیکسی شیشه غافل است

چندان که غربت است پر از ما، وطن تهیست

نتوان به هیچ پرده سراغ وصال یافت

بیدل ز بوی یوسف ما پیرهن تهیست

مفاهیمِ این غزل

زبان / سخن آتش / شمع گل / بهار بوی نفس / دم پر / بال / پرواز

تلمیحاتِ این غزل

یوسف شداد/ارم عنقا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
زبان: عضوِ گفتار؛ ابزارِ بیان و گاه حجابِ معنای نهفته.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
شیشه: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان.
پرده: حجاب و پوشش؛ مانع آشکارشدن یا نشانه پنهانی راز.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
بوی: رایحه؛ نمادِ نشانه باریک و یادِ دلدار.

غزل‌های مرتبط

غزل 2003
آنی که بی تو من همه غزل 739
تو مستِ وهم و درین ب غزل 2594
ما غربت آشیانیم ای ب غزل 2157
مقیم وحدتم هر چند در غزل 1212
نگه در شبههٔ تحقیق م غزل 1339
آنها که رنگ خودسری ش

خوانش و منبع در گنجور ↗