دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1764

خواه در معمورهٔ جان خواه در ویرانه باش

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه انهباشردیف باشدشواری نسبتاً آسان

با هزاران در پس دیوار خود چون شانه باش

چشم منت جز به نور عشق نتوان آب داد

صیقل آیینه‌ای خاکستر پروانه باش

دعوی قدرت رها کن هیچ کارت بسته نیست

ای سراپایت کلید فتح بی‌دندانه باش

دشت سودا گرد آثارش سلامت خانه است

در پناه سایهٔ مو چون سر دیوانه باش

کاروان عمریست از پاس قدم پا می‌خورد

پیرو محمل‌کشان لغزش مستانه باش

بیوفایی صورت رنگ بهار زندگی‌ست

آشنای خویش شو یعنی ز خود بیگانه باش

مستی سرگشتگان شوق ناهنجار نیست

شعلهٔ جواله شو سر بر خط پیمانه باش

تا تأمل می‌گماری رفته‌اند این حاضران

چشم بر محفل گشا و گوش بر افسانه باش

عالمی مست خیال نرگس مخمور اوست

گر تو هم زین نشئه بویی برده‌ای میخانه باش

بیدل اجزای نفس تا کی فراهم داشتن

پای تا سر ریشه‌ای بی‌احتیاط دانه باش

مفاهیمِ این غزل

سر / سودا پا / قدم / راه آتش / شمع آیینه چشم / نگاه دانه / ریشه / برگ

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.

غزل‌های مرتبط

غزل 2191
نفس را بعد ازین در س غزل 611
بسکه در بزم توام حسر غزل 2492
از دیده سراغ دل دیوا غزل 2820
بر هرگلی دمیده‌ست اف غزل 514
الفت تن باعث فکر پری غزل 2370
خیز کز درس دویی سر خ

خوانش و منبع در گنجور ↗