دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2509

نشاند عجزم بر آستانی که محوم از جیب تا به دامن

وزن مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فعقافیه ابهدامنردیف به دامندشواری دشوار

اگر بخوانند سر به جیبم و گر برانند پا به دامن

کجاست موقع‌شناس راحت که کم کشد زحمت تردد

به هرکجا رد . . . . . . . دشت نا آشنا به دامن

قماش ناموس وضع خویش است در هوس خانهٔ تعین

که دست و پای جنون و دانش همین ز جیب است تا به دامن

غبار ناگشته نیست ممکن زتهمت ما و من رهایی

به حسرت سرمه می‌خروشد هزار کوه صدا به دامن

جهانی از وهم چیده برخود دماغ اقبال سربلندی

گرفتم ای گردباد رفتی تو نیز برچین هوا به دامن

چه شیشه سازی‌ست یا رب اینجا به کارگاه دماغ مجنون

که کرده کهسار همچو طفلان ذخیره سنگها به دامن

چو آسمان ازگشاد مژگان احاطه کردیم عالمی را

ز وسعت بال حیرت آخر رسید پرواز تا به دامن

به یک رمیدن زگرد امکان حصول هر مطلب است آسان

به قدر چین خفته است اینجا هزار دست دعا به دامن

نفس بهار است غنچهٔ دل، نی‌ام زامداد غیر غافل

چو رنگ گل آتشی که دارم نمی‌برد التجا به دامن

بهانهٔ درد هم کمالی‌ست در طریق وفاپرستی

عرق دمد تا من اشک بندم به دوش چشم حیا به دامن

بیا که چشم امید بیدل به پای بوس تو باز گردد

ز شرم پوشیده‌ام چراغی چو رنگ برگ حنا به دامن

مفاهیمِ این غزل

دامن / گریبان گل / بهار پا / قدم / راه سر / سودا چشم / نگاه پر / بال / پرواز

تلمیحاتِ این غزل

مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.

غزل‌های مرتبط

غزل 2613
به غبار این بیابان ن غزل 2045
شب بزم خیالی به دل س غزل 12
پل و زورق نمی‌خواهد غزل 2032
شب که عبرت را دلیل ا غزل 2345
جبههٔ فکر ز خجلت عرق غزل 2389
شکست رنگ که بود آبیا

خوانش و منبع در گنجور ↗