دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2233

دو روزی گو به خون گل کرده باشد چشم نمناکم

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه اکمدشواری دشوارتر

تری تا گم شد از خاکم ز هر آلودگی پاکم

گزند هستی باطل علاجی نیست جز مرگش

ز بی‌تاثیری اقبال سم گل کرده تریاکم

هوا تازی به خاک ذلتم پامال می‌دارد

اگر سوی‌گریبان روکنم سرکوب افلاکم

ز صد مستی قناعت کرده‌ام با یاد مژگانی

دماغ‌گردن مینا بلند است از رگ تاکم

مزار کشتهٔ تیغ تبسم عالمی دارد

سحر خندد غباری هم اگر برخیزد از خاکم

پرافشان می‌روم چون صبح ممکن نیست آزادی

چه سازم، از قفس فرسوده‌هایِ سینهٔ چاکم

ز بی‌دندانی ایام پیری نعمتم این بس

که فارغ دارد از فکر و خیال رنج مسواکم

طلسمی بسته‌ام چون شمع، کو خلوت، کجا محفل،

ز رویم رنگ اگر شویند هستی تا عدم پاکم

کمند کس حریف صید آزادم نمی‌گردد

امل‌ها رشته درگردن کم است از سعی فتراکم

اگر رنگم پرافشانم اگر بومست جولانم

به هر صورت، فضولی دستگاهِ طبعِ بیباکم

نمی‌سوزم نفس بیهوده در تدبیر جمعیت

دمِ فرصت‌گُسِل دارم، مَنَش ناچار دلّاکم

به حرف و صُوتِ این محفل، ندارم نسبتی بیدل

خموشی کرده‌ام، روشن چراغ‌ِ کنجِ ادراکم

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم بزم / محفل گل / بهار نفس عدم/هستی آتش / شمع

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
یاد: به‌خاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.

غزل‌های مرتبط

غزل 2232
در حسرت آن شمع طرب ب غزل 2036
تحیر مطلعی سرزد چو ص غزل 940
جنون بینوایان هرکجا غزل 2026
شبی مشتاق رنگ آمیزی غزل 2231
از شوق تو ای شمع طرب غزل 538
زندگی را شغل پرواز ف

خوانش و منبع در گنجور ↗