دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 707

نه ما را صراحی نه پیمانه ایست

وزن فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)قافیه انهایستدشواری دشوارتر

دل و دیده غوغای مستانه ایست

ز دل ششجهت شیشه‌ها چیده‌اند

جهان حلب خوش پریخانه‌ایست

به هرگردبادی‌کزین دشت و در

تامل کنی هوی دیوانه ایست

گر این است سنگینی خواب ما

خروش قیامت هم افسانه ایست

درین انجمن فرصت ما و من

همان قصهٔ عشق و پروانه‌ایست

قناعت به گوشت نگفت ای صدف

که در جیب لب بستنت دانه‌ایست

رفیقان تلاشی که آنجا رسیم

درین دشت دل نام و‌یرانه‌ایست

مباشید غافل ز وضع جنون

به هر زلف آشفتگی شانه‌ایست

ز تحقیق خود هیچ نشکافتیم

سرم در گریبان بیگانه ایست

چو بیدل توان از دو عالم‌گذشت

اگر یک قدم جهد مردانه‌ایست

مفاهیمِ این غزل

دل / قلب دامن / گریبان دشت جهان / دهر فکر / معنی افسانه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
شیشه: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان.
وضع: حالت و رفتار؛ هیئت و شیوهٔ بودن در جهان.
تحقیق: جست‌وجوی حقیقت؛ شناختِ ژرف و یقینیِ معنا در برابرِ تقلید.
دشت: بیابانِ پهناور؛ نمادِ گستره تنهایی و سرگردانیِ عاشق.
قیامت: رستاخیز؛ نمادِ آشوبِ بزرگ و شورِ بی‌اندازه.

غزل‌های مرتبط

غزل 64
شور جنون در قفسی با غزل 2229
در مکتب تأمل فارغ ز غزل 2539
تا فلک بر باد ناکامی غزل 2510
عرق دارد عنان احتیاج غزل 2359
چون نگه عمریست داغ چ غزل 2788
صد رنگ نقش بستیم در

خوانش و منبع در گنجور ↗