دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1738

ذوق شهرتها دلیل فطرت خام است و بس

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه اماستوبسردیف است و بسدشواری میانه

صورت نقش نگین خمیازهٔ نام است و بس

نوحه‌کن بر خویش اگر مغلوب جسم افتاد دل

آفتاب آنجاکه زبر خاک شد شام است وبس

از قبول عام نتوان زیست مغرور کمال

آنچه تحسین دیده‌ای زین قوم دشنام است و بس

حق‌شناسی کو، مروت کو، ادب کو، شرم کو

جهد اهل فضل بر یکدیگر الزام است و بس

گلرخان دام وفا از صید الفت چیده‌اند

گردش چشمی‌که هوشی می‌برد جام است و بس

هرچه می‌بینی بساط آرای عرض حیرت است

این گلستان سربه‌سر یک نخل بادام است و بس

هیچکس را قابل آن جلوه نپسندید عشق

جوهر حیرانی آیینه اوهام است و بس

در ره عشقت که تدبیر آفت بیطاقتی‌ست

هر کجا واماندگی گل کرد آرام است و بس

بال آهی می‌کشد اشکی که می‌ربزیم ما

شبنم ما را هوا گشتن سرانجام است و بس

از تعلق اینقدر خشت بنای کلفتی

اندکی از خود برآ، عالم سر بام است و بس

چون سیاهی رفت از مو، فکر خودرایی خطاست

جامه هرگه شسته‌گردد باب احرام است و بس

فطرت بیدل همان آیینهٔ معجزنماست

هر سخن کز خامه‌اش می‌جوشد الهام است وبس

مفاهیمِ این غزل

آیینه دام / صید فطرت / طبع نام / اعتبار سر / سودا حیرت

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
جوهر: ذات و بنیاد شیء؛ چیزی که قائم به خود دانسته می‌شود.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.
فکر: اندیشه؛ تأمل و سیرِ ذهن، گاه دامِ راهِ دل.

غزل‌های مرتبط

غزل 1737
از لب خامش زبان واما غزل 1263
آهی به هوا چتر زد و غزل 695
جایی که مرگ شهرت انج غزل 958
گره به رشتهٔ نفس خوش غزل 1017
سعی نفس جز شمار گام غزل 162
با بد و نیک است یک ر

خوانش و منبع در گنجور ↗