دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 841
شب به یاد آن لب خموش گذشت
شب به یاد آن لب خموش گذشت
ناله شد شمع وگلفروشگذشت
واژهنامه · فقط صورتهای نادر؛ واژههای بیشرح رایجاندلب خموش ← لب خاموش
چشم بر جلوهای که وا کردیم
پیش پیش نگاه هوش گذشت
جلوهای ← نمودینگاه هوش ← نگاه آگاهی
عمر رفت و هنوز در خوابم
کاروان از سرم خموش گذشت
خموش ← خاموشکاروان ← کاروان عمر
زبر پا دیدم از نشاط مپرس
مژه پل گشت و نای و نوش گذشت
زبر پا ← زیر پانای و نوش ← عیش و نوش
کاف و نون، خلق را، به شور آورد
این دو حرف ازکجا به گوش گذشت
خلق ← آفریدگانکاف و نون ← امر «کن» خلقت
طرفه راهی، چو شمع پیمودیم
سر ما هر قدم ز دوش گذشت
ز دوش گذشت ← از دوش گذشتطرفه راهی ← راه عجیب
فقر ما، ماتم دو عالم دشت
همه جا یک سیاهپوش گذشت
سیاهپوش ← سوگوارفقر ← فقر عرفانی
بیجنون ترک وهم نتوان کرد
باده از خم به قدر جوش گذشت
ترک وهم ← رها کردن خیالخم ← خمرهٔ شراب
گر جنون کردهای تکلف چیست
فصل پنهان کن و بپوش گذشت
تکلف ← تظاهر، زحمتفصل پنهان ← راز پنهان
سوختن هم غنیمت است این شمع
امشب آمد همان که دوشگذشت
غنیمت ← سود، فرصت
تشنهٔ وصل بود بیدل ما
تیغ شد آب کز گلوش گذشت
تشنهٔ وصل ← تشنهٔ وصالتیغ شد آب ← شمشیر آب شد
واژهنامهٔ این غزل · 18 واژه
- بیدل
- تخلصِ شاعر؛ بهمعنیِ بیدل، عاشقِ از خود رفته.
- سر
- بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
- چشم
- اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
- آب
- مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
- شمع
- چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بیقرار.
- پا
- عضوِ راهرفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
- عالم
- جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوهگاهِ حق.
- ناله
- فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
- جنون
- دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
- لب
- کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
- وهم
- پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
- مژه
- موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
- قدم
- پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
- یاد
- بهخاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.
- تیغ
- شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.
- جلوه
- آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
- نگاه
- نگریستن؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
- خم
- خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
غزلهای مرتبط