دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2260

برون دل نتوان یافت گرد جولانم

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه انمدشواری دشوار

چو رنگ قطره خون رفته‌ست می‌دانم

زهی تصرف وحشت که چون پر طاووس

به جوش آینه خفتن نکرد حیرانم

تحیرم، تپشم، برق ناله‌ام، داغم

چو درد عشق به چندین لباس عریانم

حساب کسوتم از دستگاه عجز مپرس

هواست نیم نفس تکمهٔ گریبانم

چو دشت دعوی آزادی‌ام جنون دارد

ز دست خاک رهایی نچیده دامانم

نداشت خاتم دیگر نگین عافیتی

به روی آبله کندند نام جولانم

چو صبح اگر همه پروازم از فلک گذرد

چه ممکنست برون قفس پرافشانم

هزار رنگ چو طاووس سوختم اما

نکرد شعله ز بی‌روغنی چراغانم

نفس متاع سزاوار خودفروشی نیست

چو صبح دامن من چیده است دکانم

تأمل ازگره هستی‌ام گشود عدم

نگه به خاک چکید از فشار مژگانم

دماغ نشئهٔ تحقیق اگر رسا گردد

برون ز خویش روم آنقدر که نتوانم

بساط بند تعلق نچیده‌ام بیدل

به غیر نالهٔ من نیست در نیستانم

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم قفس / بند نفس تعلق / اسباب ناله / آه / آواز طاووس

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.

غزل‌های مرتبط

غزل 2261
به سودای بهار جلوه‌ا غزل 2263
ز صد ابرام بیش است ا غزل 556
دارم ز نفس ناله که ج غزل 1906
ز خودفروشی پرواز بسک غزل 2505
رهت سنگی ندارد ای شر غزل 84
گر کمان‌دار خیالت در

خوانش و منبع در گنجور ↗