دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1261

پر هما چه کند بخت اگر دگرگون شد

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه ونشدردیف شددشواری نسبتاً آسان

اطاقه است دم ماکیان چو واژون شد

در اهل مزبله کسب کمال کناسی‌ست

نباید اینهمه مقبول عالم دون شد

جنون حرص پس از مرگ نیز درکار است

هزار گنج ته خاک ملک قارون شد

فسانهٔ تو اگر موجد عدم نشود

مبرهن است که لیلی نماند و مجنون شد

به گفتگو مده از کف حضورِ جمعیت

عنان گسست چو از دانه ریشه بیرون شد

حصول آبله‌پا مزد بی‌سر و پایی‌ست

کفیل این گهرم سعی کوه و هامون شد

عروج عالم اقبال بیخودی دگر است

به گردش آنچه ز رنگم پرید، گردون شد

نوای ساز رعونت قیامت‌انگیز است

به خدمتِ رگِ گردن نمی‌توان خون شد

بهار غیرت مرد آبیاری خون داشت

عرق چکید به کیفیتی که گلگون شد

زمان فرصت هر چیز مغتنم شمرید

که تا به حشر نخواهد شد آنچه اکنون شد

بر آن ستم‌زده بیدل ز عالم اوهام

چه ظلم رفت که مجنون نشد فلاطون شد

مفاهیمِ این غزل

جهان / دهر جنون / مجنون دانه / ریشه / برگ خون / جگر نفس / دم آبله / رنج راه

تلمیحاتِ این غزل

قارون هما لیلی مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
آبله: تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
کف: کفِ دست یا کفِ آب؛ نمادِ ناپایداری و تهی‌دستی.
قیامت: رستاخیز؛ نمادِ آشوبِ بزرگ و شورِ بی‌اندازه.

غزل‌های مرتبط

غزل 1224
بازم از شرم سجود امش غزل 1231
فکر نازک عالمی را سر غزل 986
مگو دل از غم و صبر ا غزل 2465
رساند عمر به جایی دل غزل 1247
کم و بیش وهم تعینت س غزل 1255
مکتوب مقصد ما از بیک

خوانش و منبع در گنجور ↗